پیشنهاد: ارتش حرفه‏ای به جای سربازی

اگر امروزه توجیه ضرورت سربازی برای جوانان آسان نیست، در آینده و با توجه به روند رو به رشد ارتش حرفه‌ی و حذف سربازی در جهان، صعب و محال خواهد شد. از اکنون باید فکری کرد.
طرح یا لایحه اصلاح قانون نظام وظیفه چندماهی است که در دستور کار مجلس قرار دارد. چندی پیش نیز کمیسیون امنیت ملی مجلس فراخوانی را برای ارائه نظر در مورد خدمت سربازی اعلام کرد. در راستای این فراخوان مطالب زیر به سمع و نظر می‌رسد.
سربازی
اخبار بسیار خوشایندی از برخی اصلاحات در حوزه نظام وظیفه به گوش می‌رسد که جای بسی خوشوقتی و سپاس دارد که برخی از آنها اجرایی شده و برخی بعد از تصویب قانون اجرایی می‌شود: کاهش مدت خدمت به 18 ماه، طرح بیمه درمانی سربازان و خانواده هایشان، افزایش مدت زمان شرکت در کنکور، افزایش حقوق سربازان (البته به اذعان فرمانده نیروی انتظامی علی رغم افزایشهای صورت گرفته هنوز حقوق بسیار اندک است.) بیمه بیکاری و...
اما به نظر می‌رسد در میان تمام این محسنات، توجه و تفتن به یک نکته خالی است که اتفاقا نکته‌ای بسیار کلیدی است: ارتش حرفه‌ای.
ارتش حرفه‌ای چیست
سربازی میراث ناپلئون بناپارت است که توسط رضاشاه به ایران وارد شد. اما به مرور کشورهای جهان به ضعفها و ناکارآمدی‌های سربازی و ناسازگاری آن با حقوق بشر و حق انتخاب و آزادی جوانان پی بردند و به همین دلیل خدمت سربازی را حذف نموده و به جای آن ارتش حرفه‌ای را که مبتنی بر سربازی داوطلبانه است بنیان نهادند. در ارتش حرفه‌ای از سربازانی که به اجبار و به دلیل ترس از محرومیت از خدمات عمومی یا مجازات به سربازی می‌آیند، خبری نیست بلکه تنها از کسانی که مایلند در امور نظامی فعالیت کنند ثبت نام به عمل می‌آید و پس از تایید صلاحیتهای مندرج در قانون با آنها قراردادهای معمولا 5 ساله به امضا می‌رسد و در مقابل دریافت حقوق و مزایای کافی به خدمت ارتش در می‌آیند. این سیستم به دلیل کارآمدی و فواید بی شمارش به سرعت در جهان رواج یافت و اکنون 109 کشور از مجموع 197 کشور جهان سربازی را حذف کرده و ارتش حرفه‌ای بنیان گذاشته‌اند. اکثر کشورهای باقی مانده نیز طرح‌هایی عمدتا 5-3 ساله برای ایجاد ارتش حرفه‌ای تدوین کرده‌اند.
فواید ارتش حرفه‌ای
1- افزایش کارایی نیروهای مسلح؛ یک گروه کوچک، حرفه‌ای و آموزش دیده از تعداد بی شمار سربازان وظیفه کم آموزش دیده کاراتر هستند. به خصوص آنکه امروزه شیوه جنگها تغییر کرده و فزونی نفرات عامل موثری در برتری نظامی نیست.
2- افزایش تخصص گرایی نیروهای مسلح: مدت زمان اندک خدمت سربازی امکان تخصصی شدن نیروهای نظامی را به حداقل کاهش می‌دهد اما ارتش حرفه‌ای بر تخصصی شدن و حرفه‌ای شدن نیروهای نظامی استوار است.
3- انگیزه بالا: به علت آنکه سربازان در ارتش حرفه‌ای داوطلبانه آمده و حقوق کافی دریافت می‌کنند دارای انگیزه بالایی هستند که با سربازان وظیفه به هیچ وجه قابل مقایسه نیست.
4- استفاده از فن آوری‌های نوین و پیشرفته: به دلیل آنکه در سیستم سربازی اجباری، سربازان زیاد و فراوانی در اختیار است، میزان استفاده از فن آوری‌های نوین در قیاس با ارتش حرفه‌ای کم و توسعه آن نیز آهنگی کند دارد.
5- کاهش ریسک امنیتی: سربازان وظیفه وارد اماکن و فضاهای نظامی می‌شوند و به علت تعداد زیاد و زمان اندک، امکان نظارت و گزینش تمام آنها وجود ندارد و این امر ریسک امنیتی- اطلاعاتی را افزایش می‌دهد. در ارتش حرفه‌ای این ریسک به حداقل خود می‌رسد.
6- کاهش هزینه‌های اقتصادی دولت: درست است که سربازان وظیفه در مقایسه با سربازان ارتش حرفه‌ای حقوق بسیار اندکی دریافت می‌کنند اما با توجه به تعداد بی شمارشان و از سوی دیگر هزینه‌های هنگفت صورت گرفته در سازمان وظیفه عمومی و... برای شناسایی، اعزام و یا معافیت مشمولین و نهایتا تعقیب فراریان و.... هزینه‌های سربازی وظیفه هم کم نیست. حال اگر ضریب کارآمدی این دو را در نظر بگیریم بی تردید هزینه‌های سربازی وظیفه بیشتر خواهد شد.
7- نداشتن معایب سربازی وظیفه: سربازی وظیفه در کنار محاسنی که دارد، معایبی نیز دارد که از فواید آن فزونی می‌گیرد و ارتش حرفه‌ای از بسیاری از این معایب مبراست: ایجاد دشواری در مسیر ازدواج جوانان، صعب نمودن و دیر وارد شدن جوانان به بازار کار، سپری شدن نزدیک به 2 سال عمر جوانان در مسیری مخالف خواست آنان، برخی موارد مشاهده شده در پادگانها، دوری از خانواده، اضطرابها و ناآرامی‌های روانی و...
وضعیت ارتش حرفه‌ای در جهان
پیشتر در گزارشی به بررسی وضعیت سربازی در جهان پرداختیم که جهت مشاهده اسامی کشورها به گزارش مراجعه نمایید. از میان 197 کشور جهان 109 کشور سربازی را حذف کرده و ارتش حرفه‌ای دارند. 29 کشور سربازی کمتر از یک سال دارند. در 8 کشور از سربازان در امور نظامی مسلحانه استفاده نمی‌شود. 10 کشور سربازی انتخابی دارند. 15کشور از ترکیب سربازان داوطلب و اجباری استفاده می‌کنند. ایران به همراه 25 کشور دیگر 18 ماه و یا بیشتر سربازی، بدون حق انتخاب و همراه با به کار گیری در امور عملیاتی نظامی دارند؛ که متاسفانه نشان می‌دهد علی رغم تمام اصلاحات و بهبودها هنوز با وضع مطلوب فاصله داریم. در میان همسایگان ایران کشورهای افغانستان، عراق، عربستان، عمان، قطر، امارات متحده، پاکستان و بحرین سربازی اجباری را لغو کرده‌اند.
اگر امروزه توجیه ضرورت سربازی برای جوانان آسان نیست، در آینده و با توجه به روند رو به رشد ارتش حرفه‌ای و حذف سربازی در جهان، صعب و محال خواهد شد. از اکنون باید فکری کرد.
نکات بسیار مهم
1- امروزه که اکثر کشورها ارتش حرفه‌ای دارند و بسیاری در مسیر حرکت به سمت آن هستند، تحقق ارتش حرفه‌ای اجتناب ناپذیر شده و به همین دلیل است که ضرورت دارد نمایندگان مجلس در اصلاحیه خود بر این قانون به ارتش حرفه‌ای توجه کنند و الا به نظر می‌رسد در زمانی نه چندان دور مجددا این قانون باید به اصلاح سپرده شود.
2- تحقق ارتش حرفه‌ای کاری نیست که بتوان در زمانی کوتاه آن را محقق کرد؛ چرا که این روند باید به صورتی انجام شود که به توان دفاعی نیروهای مسلح کوچکترین خدشه‌ای وارد نشود. به همین دلیل است که باز هم ضرورت دارد نمایندگان از هم اکنون به این مساله توجه کنند. به عنوان مثال کشورهایی چون آلبانی، استونی، اوکراین، صربستان، کرواسی هم اکنون طرح‌های 3 تا 5 ساله برای تحقق ارتش حرفه‌ای دارند که اکثرا در سال 2010 سربازی اجباری را حذف خواهند کرد. تایوان طرحی ده ساله طراحی کرده که هر سال ده درصد از شمار سربازان اجباری کم میشود. با توجه به تحولات اخیری که سپاه در ساختار خود ایجاد نموده بستر مناسبی برای گذار به ارتش حرفه‌ای ایجاد شده است.
3- طرح ارتش حرفه‌ای منافاتی با استفاده از سربازی اجباری در زمان جنگ ندارد و می‌تواند تنها ناظر به زمان صلح باشد. چنانچه کشورهای زیر سربازی اجباری را حذف کرده و ارتش حرفه‌ای ایجاد کرده‌اند اما این حق را برای نیروهای مسلح گذاشته‌اند که در شرایط اضطراری مانند جنگ از سربازی اجباری هم بهره بگیرد: اتیوپی، بنگلادش، بلیز، هلند، شیلی، بلژیک، ایرلند، بولیوی، اروگوئه.
4- طرح ارتش حرفه‌ای منافاتی با آموزش‌های دفاعی و نظامی به جوانان ندارد. چنانچه مثلا تایوان تاکید کرده که بعد از حرفه‌ای شدن ارتش، دوره سربازی حذف می‌شود اما دوره آموزش آن به قوت خود باقی خواهند ماند. اتفاقا بر اساس قانون اساسی ایران دوره آموزش سربازی قابل حذف شدن نیست اما می‌توان دوره بعد از آموزش را در یک روند تدریجی و برنامه ریزی شده حذف کرده و ارتش حرفه‌ای را جایگزین آن نمود.
5- این مقاله از تحولات و اصلاحات کمی و کیفی صورت گرفته در ساختار و شیوه سربازی در چند سال اخیر استقبال می‌کند و به هیچ وجه قصد نادیده گرفتن آنها را نداشته است.