رویای نافرجام «ایالات متحده آفریقا»

رویای دیرپای تشکیل «ایالات متحده آفریقا» را اکنون باید آرزویی بعید تلقی کرد که حداقل تا آینده‌ای قابل پیش‌بینی نشانی از آن را نمی‌توان یافت. سران کشورهای این قاره روز گذشته اجلاس خود را بدون توافق بر سر جدول زمان‌بندی جهت خلق «دولتی واحد» برای قاره سیاه به پایان رساندند. این عدم توافق اما به باور تحلیلگران بسیار فراتر از اختلاف بر سر زمان‌بندی و تشریفات مربوطه بوده و عملا نمادی از خطوط انفکاک و صف‌بندی‌های پررنگی است که هر نوع نزدیکی میان کشورها و تشریک سیاست‌ها را تبدیل به رویایی بعید می‌کند.
اجلاس 3 روزه اتحادیه آفریقا که به میزبانی غنا برگزار شد، در ساعات ابتدایی صبح چهارشنبه در حالی به کار خود پایان داد که مباحث متعدد پیرامون دارفور و سومالی و اختلافات سیاسی عمیق میران رهبران این قاره عملاً مجالی برای توافق بر سر بحث «دولت واحد» و تشکیل «ایالات متحده آفریقا» باقی نگذاشت. معدود مباحثی هم که در این میان از اجلاس عصر سه‌شنبه تا ساعات ابتدایی صبح چهارشنبه صورت گرفت عموماً با اختلاف بر سر مفاهیم کلی نیمه‌تمام ماند. رد شرایطی که پیش از این تصویر می‌شد در جریان اجلاس غنا با تعیین جدول زمان‌بندی آفریقایی‌ها به تشکیل «دولت واحد» نزدیک‌تر خواهد شد، نزاع و درگیری بر سر مفاهیم ابتدایی نشان داد که راهی طولانی تا رسیدن به نقطه مشترک وجود دارد.
اتحادیه آفریقا عملاً در میان دو جریان متضاد تقسیم شده‌ است. در یک سوی میدان کشورهایی قرار دارند که خواهان حرکت تدریجی به سمت و سوی این تحول جدی و سرنوشت‌ساز هستند و در سوی دیگر کشورهایی صف بسته‌اند که جز به حرکتی سریع و شتابان رضایت نمی‌دهند. رهبران لیبی و سنگال را می‌توان در زمره سردمداران این گروه نام برد. بدین‌ترتیب جای تعجب نیست که دوربین‌های تلویزیونی در حین سخنرانی جان کوفور، رئیس‌جمهوری غنا که با قرائت بیانیه پایانی خبر از ناکامی در تدوین جدول زمان‌بندی می‌داد، چهره در هم گرفته لیبیایی‌ها و سنگالی‌ها را به تصویر می‌کشیدند.
کوفور در بخشی از بیانیه پایانی به این موضوع اشاره کرد که «کمیسیون اتحادیه آفریقایی»، بدنه اجرایی این اتحادیه به همراه چندین گروه مطالعاتی دیگر، قصد دارند به بررسی بیشتر امکان زمان‌بندی تشکیل دولت متحد بپردازند. در شرایطی که نشست رهبران آفریقایی بدون نتیجه باقیمانده، سخنان کوفور چندان امیدوارکننده نیست.
سیاستمدار غنایی که خود نیز در میان حامیان حرکت تدریجی به سمت «ایالات متحده آفریقاست» پس از قرائت بیانیه پایانی در جمع خبرنگاران حاضر شده و به پرسش‌های آنان پاسخ گفت. کوفور تاکید کرد «آفریقا باید به سمت تکامل حرکت کند اما این حرکت انقلاب نیست. رسیدن به چنین مرحله‌ای نیازمند بررسی تمامی جوانب و حرکت هوشیارانه است و بدین‌ترتیب باید از شتاب‌زدگی پرهیز کرد. به همین دلیل در جریان این اجلاس امکان رسیدن به جدول زمان‌بندی فراهم نشد.»
به گفته کوفور مطالعات صورت گرفته قرار است به طور عمده حول محور «مفهوم دولت متحد» و «رابطه دولت با واحد با دولت‌های ملی» متمرکز شده و در این میان مسائل مهم و گریزناپذیری چون «دامنه اختیارات دولت‌های ملی، حوزه استقلال آنها در تصمیم‌گیری‌های داخلی و فرامرزی و بالاخره اقتدار و حاکمیت ملی کشورها» هم به بحث و بررسی گذاشته خواهند شد. سران آفریقایی ظاهراً امیدوارند ماحصل این مطالعات بتواند به عنوان یک «نقشه راه» برای تعیین جدول زمانی و اقدامات لازم در جهت تشکیل دولت متحد یا حداقل فراهم کردن بستر مناسب جهت تحقق آن در چشم‌اندازی قابل پیش‌بینی به کار گرفته شود.
در شرایطی که ماحصل مذاکرات، نشست‌ها و بحث‌های رهبران آفریقایی و همچنین دستور کار گروه‌های مطالعاتی نشان می‌دهد هنوز اختلاف وسیعی بر سر مفاهیم اساسی و پایه‌ای وجود دارد، کارشناسان بر این باورند که رهبران فقیرترین قاره جهان هنوز تا رسیدن به نقطه مشترک و مورد اجماع همگان راهی دراز در پیش دارند.
اجلاس حاضر هرچند محل موافقت ضمنی رهبران آفریقایی با تشکیل ایالات متحده آفریقا بود اما این موافقت‌های لفظی هرگز به مرحله عمل درنیامده و بدین‌ترتیب رویای قذافی برای تایید پیش‌نویس ارائه شده از سوی وی برای ایجاد کابینه‌ای با 15 عضو ـ که شامل وزرای دفاع، خارجه و بازرگانی می‌شود ـ محقق نشد.
ناظران اجلاس و تحلیلگرانی که فرصت یافته بودند از مذاکرات رهبران این اتحادیه باخبر شوند، معتقدند که سطح اختلافات میان 53 کشور آفریقایی چنان بالاست ـ و در این میان رویدادهای اخیر و بحران‌های قاره هم به این اختلافات دامن زده ـ که اصولاً امکان تشکیل دولت متحدی که بتواند نماینده تمامی آنها باشد، امکان‌پذیر نیست.
ترنس کوریگان، مدیر موسسه روابط بین‌الملل آفریقای جنوبی در این‌باره می‌گوید: ایالات متحده آفریقا هرچند از بار عاطفی بالایی برخوردار نیست و بخش عمده حمایت مردم از این طرح هم به جذابیت‌های این ایده بازمی‌گردد اما واقعیت این است که امکان تحقق این برنامه در میان‌مدت هم بعید است. او می‌گوید: برخی کشورها عملاً معتقدند که حجم اختلافات وسیع فرهنگی، اقتصادی و سیاسی و حتی سابقه درگیری‌های خونین و اختلافات مرزی مانع آن می‌شود که بتوان از تشکیل یک «ایالات متحده» سخن گفت. این کشورها اما ترجیح می‌دهند به جای آنکه با ابراز مخالفت، خود را مقصر و عامل شکست ایده جذاب «ایالات متحده آفریقا» معرفی کنند، با اعمال شروط مختلف، این روند را مختل کنند. به هر حال باید توجه داشت که مساله «حاکمیت ملی» در قاره‌ای مانند آفریقا، که بارها دولت‌ها و کشورهای آن با هم به نزاع پرداخته‌اند، موضوعی بسیار مهم است.
مشکل امروز اتحادیه آفریقایی مشابه همان معضلی است که رهبران کشورهای اروپا هنگام تشکیل این اتحادیه با آن روبه‌رو بودند؛ نگرانی از نابود شدن حاکمیت ملی.
خوزه مانوئل بارسو، رئیس کمیسیون اتحادیه اروپایی هم در سخنرانی خود ـ به عنوان میهمان مدعو نشست ـ به این نکته اشاره کرده‌بود که تجربه اروپا نشان داد یگانگی سیاسی پس از یگانگی و وحدت اقتصادی شکل می‌گیرد، نه قبل از آن. بدین‌ترتیب اگر قرار است ایالات متحده آفریقا از لحاظ سیاسی شکل بگیرد باید قبل از آن سیستم اقتصادی یکپارچه‌ای در کل قاره اعمال شود.
در شرایطی که رهبرانی چون قذافی از هر فرصتی برای برانگیختن افکار عمومی شهروندان آفریقایی در راستای اعمال فشار جهت تحقق ایده «ایالات متحده آفریقا» استفاده می‌کنند، در نقطه مقابل مخالفان معتقدند هر نوع حرکت رد این راستا باید به گونه‌ای باشد که منافع جمعی تمامی کشورها لحاظ شده و همزمان با توافق بر سر اصول کلی، امکان اختلافات داخلی آینده به حداقل برسد. تجربه تاریخی قاره آفریقا نشان داده است که کوچک‌ترین اختلافات میان کشورها به نبردی خونین منتهی می‌شود، بدین‌ترتیب هراس از آنکه تبعات تشکیل «ایالات متحده آفریقا» منجر به اختلافات درونی شده و مطابق معمول راه‌حل این اختلافات هم در غرش تفنگ‌ها و جاری شدن خون‌ها جسته شود، حداقل قابل تأمل می‌نمایاند. در چنین بستری رویای ایالات متحده آفریقا، حداقل تا آینده‌ای قابل پیش‌بینی دور از تحقق خواهد بود.