چالش هویتى اسلام در اروپا

على عبادى
مجلس لردهاى انگلیس اوایل هفته پیش شاهد رویدادى بود که شاید مناسب باشد به بهانه آن، چالش اسلام در اروپا را یک بار دیگر مرور کنیم. گرت ویلدرز نماینده پارلمان هلند و سازنده فیلم جنجالى و موهن فتنه به مجلس لردهاى انگلیس دعوت شد و درباره تهدید اسلام براى کشورهاى اروپایى نطقى نسبتا مبسوط انجام داد. صرف نظر از محتواى به شدت مناقشه برانگیز صحبت هاى ویلدرز هلندى که واکنش جامعه مسلمانان انگلیس را به دنبال داشت، لب صحبت هاى او این بود که بعد از فروپاشى شوروى و کمونیسم، اسلام به بزرگ ترین تهدید دنیاى لیبرال تبدیل شده و به هر نحوى که شده، باید با توسعه آن مقابله کرد. نکته مهم اینکه، برخلاف این دیدگاه رایج در غرب که مسلمانان را به تندرو، میانه رو و... تقسیم مى کند، ویلدرز گفت که ممکن است مسلمانان میانه رویى هم در جهان وجود داشته باشند، اما اسلام فى نفسه یک ایدئولوژى با آموزه هاى رادیکال است. این نگاه به اسلام البته چیز جدیدى نیست و قبلا هم کسانى مثل هانتینگتون و هنرى کیسینجر به طور ضمنى آن را مطرح کرده اند، ولى نکته تامل برانگیز این است که دیدگاه ویلدرز این روزها بدون پرده در اروپا ترویج مى شود. از ماجراى چاپ کاریکاتورهاى موهن در روزنامه هاى دانمارک تا ساخت فیلم فتنه و انتشار بى سابقه کتاب هاى ضداسلامى، همه و همه در این چارچوب است. از چیدن این صغرى و کبرى مى خواهم به این نتیجه برسم که اسلام و مسلمانان اروپا شرایط به شدت چالش آمیزى را سپرى مى کنند. حتى اگر بگویم اسلام در اروپا چالش آمیزترین روزها و هفته ها، ماه ها و سال هاى خود را پشت سرمى گذارد، معتقدم که سخن به گزافه نگفته ام.
یک حلقه به هم تنیده و سازمان یافته اروپایى در تلاش است اسلام را مثل یک «غول خطرناک» جلوه دهد که بعد از فروپاشى کمونیسم، بزرگ ترین تهدید دنیاى آزاد است و به جد هم براى فراگیر کردن این تصور تلاش مى کند. اما چرا؟ اروپایى که مردم خاورمیانه و جهان اسلام تصویرى فانتزى و نرم از آن به ذهن دارند، چرا چنین روشى در پیش گرفته است؟ براى جواب دادن به این سوال شاید بهتر باشد، جملات قبلى ام را اینطور تصحیح کنم: اسلام و مسلمانان اروپا چالش آمیزترین روزها، هفته ها، ماه ها و سال هاى رشد خود را سپرى مى کنند. نگرانى، هراس و یا بهتر بگویم وحشت اروپا از رشد بى سابقه اسلام، هسته اصلى برخورد اروپا یا حداقل بخشى از قاره سبز با مسلمانان و اسلام است. نگاهى به آمار و ارقامى که اروپاییان ارائه مى کنند، دور نماى بهترى پیش روى ما مى گذارد. براساس آمار مراکز اروپا یى در سال ،۲۰۰۷ اروپا با احتساب جمعیت مسلمانان روسیه حدود ۵۳ میلیون نفر مسلمان دارد.کارشناسان مسائل جمعیتى پیش بینى مى کنند اگر روند کنونى رشد جمعیت مسلمانان اروپا ادامه پیدا کند، شمارمسلمانان تا سال ۲۰۲۰ دو برابر خواهد شد. برآوردهاى جمعیتى بر اساس برخى آمار نشان مى دهد در حالى که میزان رشد جمعیت غیرمسلمانان اروپایى به طور میانگین حدود ۵‎/۳ درصد است، زاد و ولد در بین مسلمانان سه برابر کل اروپاست و اگر به این منوال پیش برویم، ممکن است جمعیت مسلمانان برخلاف پیش بینى ها، قبل از سال ۲۰۱۵ دو برابر شود. کارشناسان جمعیتى پیش بینى کرده اند که با ورود به سال ۲۰۵۰ از هر ۵ اروپایى یک نفر مسلمان خواهد بود و جمعیت مسلمانان تا سال ۲۱۰۰ یعنى حدود ۹۰ سال دیگر به یک چهارم جمعیت کل اروپا خواهد رسید. البته این آمار، فقط چشم انداز جمعیتى مسلمانان در کل اروپا را به نمایش مى گذارد. جمعیت و نفوذ مسلمانان در کشورى مانند انگلیس به مراتب بیشتر است. تنها طى ۱۰ سال گذشته، تعداد پیروان اسلام به عنوان دومین دین بزرگ در بریتانیا ۱۰ برابر افزایش یافته و این همان نکته اى است که گرت ویلدرز هلندى در نطق خود در مجلس لردها نیز به آن اشاره مى کند. مسلمانان حدود ۵‎/۳ میلیون نفر از ساکنان بریتانیا را تشکیل مى دهند.
در آلمان نیز اسلام رشد چشمگیرى دارد و بر اساس آمار سال ۲۰۰۶ جمعیت مسلمانان به ۳‎/۳ میلیون نفر رسیده که حدود ۴ درصد جمعیت این کشور را تشکیل مى دهد. جداى از مباحث جمعیتى، نکته مهم این است که رشد جمعیت مسلمانان به مباحث هویتى در اروپا نیز دامن زده است. مسلمانان اروپایى اکنون خود را به عنوان یک اقلیت با نفوذ محسوب مى کنند و معتقدند که باید نقش برجسته ترى در زندگى اجتماعى و سیاسى ایفا کنند. اواسط هفته پیش در آلمان، مسئولان محلى در دو استان باواریا و نورت راین وستفالیا که اکثریت ساکنان آنها مسلمانند، تحت فشار مجبور شدند که براى آشنایى دانش آموزان مدارس ابتدایى، کتاب آشنایى با اسلام را به فهرست کتب درسى خود اضافه کنند. در انگلیس، شوراى مسلمانان بریتانیا روز به روز نفوذ سیاسى بیشترى در جامعه سیاسى پیدا مى کند و حتى در برخى موارد خواستار اجراى قوانین اسلامى در نقاط مسلمان نشین شده است. نفوذ جمعیت ۲۰ میلیونى مسلمانان در روسیه باعث شده که کرملین در تدوین سیاست داخلى و خارجى خود نتواند نقش اسلام را نادیده بگیرد. گرایش روس ها به کشورهاى اسلامى طى چند سال اخیر را باید از همین زاویه ارزیابى کرد. کشور نیمه اروپایى غیراسلامى ترکیه نیز خود شرح حال جدایى دارد و اروپایى ها آن را به مثابه غولى نگاه مى کنند که اگر وارد اتحادیه اروپا شود، توازن جمعیتى قاره را به کلى دچار تحول خواهد کرد. کم نیستند کسانى که معتقدند مخالفت مکرر اتحادیه اروپا با درخواست عضویت ترکیه به خاطر همین موضوع صورت گرفته است. مجموعه این تحولات باعث شده که بحث اسلام در اروپا امروز به عنوان یک چالش هویتى توجه بسیارى را جلب خود نماید. در حالى که اکثریت صاحب نظران غربى معتقدند که اروپا باید روش تعاملى را در پیش گرفته و جامعه بزرگ مسلمانان را وارد ساختار قدرت در اروپا نماید، بخش قابل توجهى هم از دریچه اى کاملا منفى به موضوع نگاه مى کنند. ویلدرز هلندى و کلوب هایى که گردانندگان پشت پرده سناریوهاى اسلام ستیزى در اروپا هستند، جزو همین دسته هستند. اکنون بهتر مى توان درک کرد که چرا اسلام روزها، ماه ها و سال هاى چالش آمیزى را سپرى مى کند. برنارد لوئیس شرق شناس و اسلام شناس معروف انگلیسى، در کتاب جدید خود با عنوان«اسلام: مذهب و مردم»جملات دقیقى درباره گذشته، حال و آینده اسلام در اروپا دارد. او معتقد است که اسلام در اروپا گذشته اى پرشکوه، حالى پرآشوب و آینده اى به غایت مناقشه برانگیز داشته، دارد و خواهد داشت.