جنگ غزه و حقوق بین‌الملل بشردوستانه

مهداد فلاح اسدی اشاره: محاصره کامل نوار غزه توسط اسرائیل تاثیرات وخیم انسانی و اقتصادی بر جمعیت غیرنظامی در پی داشته است. حتی پس از آتش بس ماه ژوئن به علت محدودیت های مستمر اعمال شده، ارائه خدمات ضروری و تامین کالاهای اساسی به شدت کاهش یافته است. اسرائیل عمده ترین تامین کننده برق غزه و تنها منبع تامین سوخت است، بنابراین محدودیت های اعمال شده توسط اسرائیل بخش حمل ونقل، پمپاژ آب، فاضلاب و تجهیزات بهداشتی را فلج کرده است. به علاوه اسرائیل همچنان جابه جایی فلسطینیان به خارج از غزه را محدود نگاه داشته است. اعمال این محدودیت ها بستگی به همکاری مصر در مرز خود با غزه به ویژه در گذرگاه رفح دارد. در نیمه اول سال 2008 اسرائیل تنها به تعداد محدودی از اشخاص که در شرایط اضطرار پزشکی به سر می برند اجازه خروج از غزه را داده است. در ماه جولای نیز چندین تن از دانشجویان که بورسیه خارجی دریافت کرده بودند غزه را ترک کردند. در ماه آگوست و سپتامبر اسرائیل بعضی از محدودیت ها را کاهش داد و به تعداد بیشتری از بیماران اجازه خروج از غزه را داد. در ماه سپتامبر بیش از چهار هزار فلسطینی از جمله هزار زائر از طریق گذرگاه رفح وارد غزه شدند اما مقامات مصر مانع خروج 800 نفر دانشجو شدند. وزیر خارجه اسرائیل در بیانیه ماه جولای خود اعلام کرد این سیاست بر مبنای تصمیم سپتامبر 2007 کابینه امنیتی اعمال می شود که طبق آن غزه به عنوان یک نهاد متخاصم تلقی شده است. اسرائیل در ماه نوامبر مجدداً محاصره کامل را اعمال کرد. محاصره کامل توسط اسرائیل باعث قطع کمک های غذایی و پزشکی و همچنین سوخت رسانی و قطعی برق شد و کمک های غذایی سازمان ملل متحد به 750 هزار نفر متوقف شد. آتش بس چندماهه که از ژوئن 2008 بین نیروهای حماس و اسرائیل برقرار بود شکسته می شود و اسرائیل با آغاز جنگ در 27 دسامبر2008 و حمله به غزه به زعم خود به حملات نخست نیروهای حماس پاسخ می دهد. به دنبال آن حماس نیز متقابلاً به پرتاب راکت مبادرت می ورزد و اسرائیل نیز به این توجیه دست می زند و حمله به صورت عمده با ورود نیروهای اسرائیل به غزه آغاز می شود. گفتنی است اسرائیل سه سال پیش به صورت کامل از غزه خارج شده بود و از دو سال پیش به این طرف به دنبال تحولات داخلی فلسطین، غزه در کنترل نیروهای حماس است و این امر مستمسک اسرائیل برای حمله اخیر به غزه می شود.

پایگاه بصیرت

نقض قواعد حقوق بین‌الملل بشردوستانه توسط اسرائیل
اسرائیل وظیفه دارد بین هدف نظامی و شخص نظامی و هدف غیرنظامی و شخص غیرنظامی تفکیک قائل شود. پس حمله به غیرنظامیان طبق حقوق بین الملل بشردوستانه منع شده است. البته باید به این نکته نیز توجه داشت که رعایت اصل تفکیک در مناطق متراکم که هدف و اشخاص نظامی در نزدیکی اهداف و اشخاص غیرنظامی هستند تا چه حد امکان پذیر است؟ اسرائیل در توجیه حملات خود به این امر استناد می کند که حملات صورت گرفته متوجه حماس بوده است. اصل تناسب نیز به این معناست که اگر حمله به هدف نظامی حتماً لازم باشد و به صورت حتمی برای طرف متخاصم مزیت اضافی به بار آورد ولی برای غیرنظامیان موجب آثاری زیانبار شود، طرفی که می خواهد حمله کند باید میان مزیت نظامی و آثار احتمالی ناشی از حمله وری نظامیان تناسب برقرار کند و در صورتی که احتمال دهد این حمله موجب صدمات شدید به افراد غیرنظامی می شود که بر مزیت نظامی می چربد، از انجام چنین حمله یی باید خودداری کند. ضمناً تناسبی میان هدف اسرائیل و تلفات ناشی از این حملات وجود ندارد. حتی اگر اسرائیل درصدد حمایت از اتباع خود در برابر حملات نیروهای حماس باشد نیز حمله باید برابری کند.
اسرائیل مدعی است حملات متوجه نظامیان حماس است، در صورتی که سران بسیاری از دولت ها و سازمان های بشردوستانه بین المللی معتقدند حملات اسرائیل متناسب با حمله پیشین نیروهای حماس نیست. گفتنی است شورای امنیت در موارد متعدد بر لزوم پاسداری از امنیت و ایمنی کارمندان سازمان های بشردوستانه تاکید کرده است. نیک پیداست که آژانس امداد و کار سازمان ملل متحد برای کمک به آوارگان فلسطینی در خاور نزدیک (UNRWA) و کمیته بین المللی صلیب سرخ (ICRC) نیز از این امر مستثنی هستند. اسرائیل با حمله به مدارس تاسیس شده توسط سازمان ملل متحد در غزه و همچنین مقر آژانس امداد و کار سازمان ملل متحد برای کمک به آوارگان فلسطینی (UNRWA) دست به کشتار غیرنظامیان و کارمندان سازمان های بشردوستانه بین المللی زده است که این امر موجبات مسوولیت بین المللی اسرائیل را طبق کنوانسیون های ژنو 1949 و حقوق بین الملل بشردوستانه عرفی فراهم می آورد. از طرفی قواعد اساسی و بنیادین حقوق بین الملل بشردوستانه عرفی نیز تعهدات حقوقی الزام آوری برای اسرائیل وضع کرده است و نقض های فاحش و مستمر حقوق بین الملل بشردوستانه (IHL) و حقوق بین الملل بشر (IHR) مسائل حقوق بین الملل کیفری را در پی دارد. حمله به مدارس، دانشگاه ها، مساجد و تجهیزات و کارکنان پزشکی طبق حقوق بین الملل بشردوستانه عرفی ممنوع است. در خصوص وضعیت غزه و حملات اسرائیل به غزه ذکر نکاتی از بیانیه گزارشگر ویژه شورای حقوق بشر برای سرزمین های اشغالی فلسطین ضروری است. این گزارش در تاریخ 9 ژانویه 2009 به اجلاسیه ویژه شورای حقوق بشر راجع به وضعیت نوار غزه ارائه شده است.
به گفته گزارشگر ویژه، اگرچه اسرائیل مدعی آن است که با توجه به خروج نیروهایش از غزه دیگر نیروی اشغالگر محسوب نمی شود اما حقوقدانان بین الملل معتقدند کنترل مستمر مرزهای زمینی، قلمرو هوایی و آب های سرزمینی غزه توسط اسرائیل واجد خصیصه یی است که وضعیت اسرائیل را به عنوان نیروی اشغالگر تثبیت می کند. در بیانیه گزارشگر ویژه آمده است توسل به زور نیروی اشغالگر در مقابل تهدیدات امنیتی ناشی از جمعیت تحت اشغال تنها در چارچوب محدودیت های وضع شده در حقوق بین الملل امکان پذیر است. اسرائیل مدعی است عملیات نظامی آن کشور با توجه به میزان و شدت حملات راکتی حماس ضد جمعیت غیرنظامی اسرائیل که در شهرهای جنوبی سدیروت و اشدود ساکن هستند، عملیاتی معقول و ضروری است. البته در ارزیابی ادعای اسرائیل مسائل متعددی در این خصوص باید مورد ملاحظه قرار گیرد. محاصره 18ماهه نوار غزه غیرقانونی بوده چراکه یکی از اشکال عمده مجازات جمعی و نقض ماده 33 کنوانسیون چهارم ژنو و ماده 55 آن کنوانسیون است. ضمناً انتساب مسوولیت همه حملات موشکی به حماس با مشکلات عدیده یی روبه رو است چراکه شبه نظامیان مستقل دیگری نیز در غزه فعالیت می کنند و حتی قبل از اینکه حماس زمام امور را در غزه عهده دار شود مقامات به رغم تلاش های فراوان قادر به ممانعت از همه حملات راکتی نبودند.
به اعتقاد گزارشگر ویژه شورای حقوق بشر در خصوص سرزمین های اشغالی فلسطین، مقتضی است شورای حقوق بشر در خصوص مسائل ذیل اقدامات اساسی به عمل آورد:
1- با توجه به اینکه سفر گزارشگر ویژه در تاریخ 14 دسامبر 2008 به اسرائیل از سوی مقامات آن کشور منع شده است و گزارشگر ویژه حدود 15 ساعت در فرودگاه بن گورین در بازداشت به سر برد و روز بعد نیز اخراج شد، از مقامات اسرائیل خواسته شود جهت اجازه ورود به گزارشگر ویژه اقدامات لازم را به عمل آورند.
2- سازوکارها و راهکارهای موجود در مجمع عمومی سازمان ملل متحد به منظور تحقیق درخصوص جنایات جنگی پیگیری شوند.
3- آتش بس پایدار و درازمدت بر پایه توقف پرتاب راکت از غزه و پایان محاصره غزه به صورت غیرمشروط، برقرار شود.
4- از دیوان بین المللی دادگستری در خصوص ارزیابی وضعیت حقوقی کنترل غزه توسط اسرائیل درخواست نظر مشورتی شود.
جنایات واقع شده در غزه توسط اسرائیل
در حملات اخیر اسرائیل به نوار غزه جنایاتی واقع شد که می توان آنها را در سه دسته کلی به شرح زیر ارائه کرد:
الف- نسل‌کشی (ژنوسید)
جنایات واقع شده در این بخش عمدتاً بر مبنای تعریفی است که در مواد 2و3 کنوانسیون پیشگیری و مجازات جنایت ژنوسید مورخ 9 دسامبر 1948 ارائه شده است:
1- قتل اعضای یک گروه: اتفاقی که هر لحظه شاهد آن بودیم و بند 2 قطعنامه شورای حقوق بشر (مورخ 12 ژانویه 2009) به آن اشاره کرده و همچنین این موضوع در گزارش اجلاسیه ویژه اضطراری 15 ژانویه 2009 مجمع عمومی مورد تاکید واقع شده و در آن گزارش آمده است بیش از هزار نفر کشته شده اند که از این تعداد 3/1 آنها کودک بوده اند.
2- ایراد صدمه شدید به سلامت جسمی یا روحی یک گروه: در جای جای گزارش اجلاسیه ویژه اضطراری مجمع عمومی در تاریخ 15 ژانویه 2009 و قطعنامه شورای حقوق بشر ایراد صدمات جسمی مشهود است.
3- قرار دادن عمومی گروه در معرض وضعیت نامناسب که منتهی به زوال قوای جسمی کلی یا جزیی آنها باشد: از محاصره طولانی مدت که در نوار غزه واقع شد می توان به خوبی به این مساله پی برد. ضمناً در گزارش اجلاسیه ویژه اضطراری 15 ژانویه 2009 مجمع عمومی (پاراگراف چهار از صفحه اول) این موضوع چنین مورد تاکید قرار گرفته است: این حقیقت دارد که مردم غزه زندانی شده اند و نمی توانند آن منطقه را ترک کرده یا حتی فرار کنند و هیچ جایی برای پنهان شدن در برابر حملات ندارند. موارد مذکور باید همراه با قصد و نیت باشد که از سخنرانی ها و موضع گیری های مقامات اسرائیلی به راحتی می توان به وجود قصد نابود کردن گروه خاص در غزه پی برد. لازم به ذکر است که بر اساس رای JELICIC در دیوان کیفری بین المللی یوگسلاوی سابق (ICTY) حمله به شهر زمانی که نظامیان و غیرنظامیان در آن مستقرند و غیرنظامیان در خانه های خود پناه گرفته اند می تواند دلیلی بر وجود قصد خاص ژنوسید باشد.
ب- جنایات علیه بشریت
بر اساس ماده 7 اساسنامه دیوان کیفری بین المللی، جنایت علیه بشریت دارای عناصر زیر است که تمامی آنها در حملات اخیر اسرائیل به غزه محقق شده اند: مشارکت مستقیم، علم به اعمال در حال انجام، گستردگی عمل و سیستماتیک بودن آنها. مصادیق جنایت علیه بشریت به این شرح است:
1- قتل: بر اساس بند (الف) (1) از ماده 3 کنوانسیون های ژنو، انجام کشتار توسط اسرائیل محکوم است.
2- قلع و قمع: مجروح کردن بیش از چهار هزار نفر گواه خوبی است بر این مدعا.
3- زجردادن: محروم کردن انسان ها از حقوق اساسی و اولیه خود نشانگر وقوع این جرم است.
4- کشتار زنان و کودکان: بر اساس مواد 14 و 27 کنوانسیون چهارم ژنو و قواعد حقوق بین الملل بشردوستانه عرفی کشتار زنان و کودکان به شدت محکوم است.
5- حمله به بیمارستان و مراکز درمانی: ماده 18 کنوانسیون چهارم ژنو حمله به بیمارستان ها را ممنوع کرده است.
6- عدم مجوز برای حمل و نقل مجروحان: ماده 21 کنوانسیون چهارم ژنو کشور ها را متعهد می کند مجروحان و زخمیان را به بیمارستان ها و مراکز درمانی یا مکان هایی که برای این منظور تعبیه شده است، منتقل کنند، بنابراین ممانعت اسرائیل از این امر تخلف محسوب می شود.
7- عدم اجازه جهت رساندن دارو: ماده 23 کنوانسیون چهارم ژنو به این موضوع اشاره کرده و آن را تخلف می داند.
8- حمله به مدارس و مراکز مذهبی: صفحه اول گزارش اجلاسیه ویژه 15 ژانویه 2009 مجمع عمومی این حملات را محکوم کرده و آنها را نقض کنوانسیون های ژنو می داند: حملات به ساختمان ها که شامل مدارس و بیمارستان ها می شود و باعث تخریب آنها شده است. ادامه دارد...