آثار تغییر قیمت نفت خام در اقتصاد ایران

تهیه و تنظیم: محمدصادق جنت
حدود یکصد سال از نقش بازی کردن نفت در ایران می‌گذرد. نفت از ابتدای پیدایش در دهه 1290 (ه‌.ش) نقش حاشیه‌ای در اقتصاد ایران داشت و در اوایل دهه 1330 نقش بسیار پررنگ سیاسی پیدا کرد. از اواخر دهه 1330 و دهه 1340 درآمدهای نفتی به آرامی به بازیگر اصلی و نیروی محرکه اقتصاد ایران تبدیل شد. از اوایل دهه 1350 به بعد، قیمت نفت خام نقش‌آفرین شد و با نوسان مداوم و رو به رشد خود، منشاء تغییر و تحولات اقتصادی و اجتماعی زیادی در ایران شده ‌است. به همین سبب، در چهار دهه اخیر، نوسان قیمت نفت خام، همواره بحث‌ها و گفت‌وگوهای زیادی در بین صاحب‌نظران و محققان اقتصادی در ایران به دنبال داشته‌است. در دوران جهش قیمت نفت و به تبع آن فوران درآمدهای نفتی، گفت‌وگوها حول چگونگی و پرمنفعت‌ترین راهکار مصرف دلارهای نفتی و در دوران سقوط قیمت نفت خام، این بحث‌‌ها پیرامون چگونگی و کم‌هزینه‌ترین راهکار جبران خلاء درآمدهای نفتی، شدت گرفته‌است. اگرچه از دل این بحث‌ها و گفت‌وگوها‌، راهکارهای متفاوت قابل تاملی ارائه شده است، اما دولت‌ها همواره دو نسخه آماده را در دستور کار خود قرار داده‌اند. در دوران جهش قیمت نفت خام و فوران درآمدهای نفتی، دست به هزینه‌کردن آنها به‌خصوص در بخش واردات زده و در دوران سقوط قیمت و افول درآمدهای نفتی، رو به کسر بودجه و استقراض از بانک مرکزی آورده‌اند که نتیجه هر دو حالت، تورم لجام گسیخته و دو رقمی قیمت‌ها بوده‌است که مصرف‌کنندگان کالاهای نهایی، حقوق‌بگیران و صاحبان دارایی‌های نقدی، هزینه تصمیمات کارشناسی نشده دولت را پرداخته‌اند. عملکرد تکراری دیگری که در رفتار دولت‌ها دیده می‌شود و تابعی از نوسان قیمت نفت است، احساس قدرت کاذب اقتصادی دولت‌ها و روی آوردن به بلندپروازی‌های اقتصادی پس از فوران دلارهای نفتی و در دیگر شق آن، بی‌اهمیت اعلام کردن درآمدهای نفتی در اقتصاد ملی در دوران سقوط قیمت نفت خام است. این رفتار مختص دولت ایران نبوده و کم‌وبیش در دیگر دولت‌های نفتی نیز قابل مشاهده ‌است که از نمونه‌های اخیر آن می‌توان از دولت روسیه و ونزوئلا نام برد. ظرف چهار سال گذشته اقتصاد ایران آثار و نتایج جهش قیمت نفت خام را تجربه کرده است و حالا در آستانه بروز نتایج سقوط قیمت نفت‌خام قرار دارد. طبق همان رویه تکراری، دولتمردان پس از بلندپروازی‌های اقتصادی در سال‌های گذشته، در ماه‌های اخیر و پس از سقوط قیمت نفت خام، کرارا اعلام کرده‌اند که کاهش قیمت نفت خام اثر چندان ناخوشایندی بر اقتصاد ایران ندارد. آیا این ادعاهای تکراری درست است؟ آیا کاهش قیمت نفت و به تبع آن درآمدهای نفتی بر اقتصاد ایران و زندگی روزمره مردم بی‌‌تاثیر است. اگر چنین است، چرا تغییر یک سنت قیمت یک بشکه نفت خام (حدود 13ریال در10 لیتر) در صدر خبرهای اقتصادی جهان قرار می‌گیرد و بارها تکرار می‌شود. از آنجایی که بر اساس نتایج مطالعات مراکز تحقیقاتی در حوزه ذخایر نفت خام، بیش از یک قرن از عمر منابع نفتی ایران باقی مانده است و داستان فراز و فرود قیمت نفت و مسائل مرتبط با آن احتمالا بارها تکرار خواهد شد، ارائه یک شاخص مقداری ساده که عامه مردم بتوانند درک مناسبی از آثار تغییر قیمت نفت خام در اقتصاد ایران و زندگی روزمره خود داشته باشند و بتوانند آثار تغییرات قیمت نفت خام را در تصمیمات و برنامه‌های خود لحاظ کنند، مفید خواهد بود. به همین منظور در این مقاله با یک بیان ساده و با ارائه شاخص‌های کمی قابل لمس به بررسی «نقش قیمت نفت خام در اقتصاد ایران» پرداخته‌شده تا امکان تجزیه و تحلیل آثار تغییر قیمت نفت خام در اقتصاد ایران‌، بودجه دولت و زندگی روزمره مردم برای خواننده فراهم شود. توضیح آنکه: مبنای تحلیل، تغییر (افزایش- کاهش) یک دلار قیمت جهانی نفت خام یعنی تغییر (افزایش- کاهش) یک دلار قیمت نفت خام و ثبات آن به مدت یکسال و یا تغییر (افزایش- کاهش) میانگین وزنی قیمت نفت خام در یک سال برابر یک دلار است.
متغیرهای درآمد نقت خام ایران
درآمدهای نفتی تابع مستقیم دو متغیر قیمت جهانی نفت خام و مقدار استخراج (صادرات) آن و حاصل برآیند تغییر توامان آنها است. مقدار متغیر قیمت برای همه تولیدکنندگان و صادرکنندگان نفت خام از جمله ایران تقریبا تابعی از عرضه و تقاضای جهانی نفت خام ‌است ولی مقدار تولید و صادرات آن در محدوده توانمندی‌ها و تصمیمات کوتاه و بلندمدت هر یک از تولیدکنندگان آن است. در مورد متغیر اول یعنی مقدار، اسناد و مدارک و سری‌های زمانی ثبت شده، حکایت از آن دارد که مقدار تولید و صادرات نفت خام ایران از شروع آن در سال 1291 تا سال 1386 پس از یک دوره طولانی فراز و چند دوره کوتاه فرود، در سال‌های اخیر به یک ثبات نسبی رسیده است. آمار و ارقام منابع مختلف نشان می‌دهد که تولید نفت خام ایران در سال1291 برابر 43 هزار تن، در سال 1310 حدود 8/5‌میلیون تن و در سال 1329 به رکورد 32‌میلیون تن رسیده ولی در سال 1332 یک افت شدید را تجربه کرده و به 3/1‌میلیون تن کاهش یافته‌است. پس از خاتمه تنش‌های سیاسی در سال 1332، تولید نفت خام ایران به سطح قبلی برگشته و روند صعودی را در پیش گرفته‌ به‌طوری‌که در سال 1340 از مرز 57‌میلیون تن گذشته‌است. تولید روزانه نفت خام ایران در سال1342 از مرز 5/1‌میلیون بشکه عبور کرده و به حدود 71‌میلیون تن در سال رسیده و با یک شتاب تند افزایشی در سال 1347 به حدود دو برابر یعنی 3‌میلیون بشکه در روز و تولید سالانه 143‌میلیون تن رسیده‌است. از این دوره به بعد، روند تولید نفت خام ایران شتاب بیشتری گرفته، به‌طوری که در سال 1352 تولید روزانه به مرز 6‌میلیون بشکه در روز نزدیک شده و مقدار تولید رکورد 296‌میلیون تن در سال را ثبت کرد. در دو سال 1353 و 1354 تولید نفت ایران روند آ‌‌‌‌‌‌رام کاهش داشته ولی در سال 1355 رکورد 019/6‌میلیون بشکه در روز ثبت اما تولید سالانه از 292‌میلیون تن فراتر نرفت و رکورد سال 52 شکسته نشد. پس از ثبت این رکورد، تولید نفت ایران روند کاهش را در پیش گرفت به‌طوری‌که در سال 1356 به حدود 5‌میلیون بشکه در روز (271‌میلیون تن در سال) و در سال 1357 به کمتر از 3/4‌میلیون بشکه در روز (206‌میلیون تن در سال) رسیده است. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، روند تولید نفت خام، شتاب منفی گرفته به‌طوری‌که در سال 1359 به کمتر 5/1‌میلیون بشکه در روز (حدود 72‌میلیون تن در سال) رسیده‌است. پس از این افت شدید، تولید نفت خام ایران رو به افزایش گذاشته و در سال 1372 به مرز 6/3‌میلیون و در سال 1383 به مرز 4‌میلیون بشکه در روز نزدیک شده و در سال 1384 رکورد 1/4‌میلیون بشکه در روز را ثبت و پس از آن یک روند کاهشی ملایم را در پیش گرفته‌ و حول 4‌میلیون بشکه در روز نوسان داشته‌است.
پس از متغیر تولید، حجم صادرات نفت خام، نقش تعیین‌کننده‌ای در درآمدهای نفتی ایران دارد. حجم صادرات نفت خام ایران تابع مستقیم مقدار تولید است که خوراک پالایشگاه‌های داخلی از آن کسر شود. صادرات مواد نفتی ایران از ابتدا بیشتر به‌صورت فرآورده شروع شد. پس از فوران نفت از اولین چاه‌های ایران در مسجد سلیمان، کلنگ پالایشگاه آبادان به زمین زده شد و در سال 1292 (ه.‌ش) با ظرفیت 120هزار تن در سال شروع به کار کرد و بیش از 80 درصد تولید نفت خام ایران را به فرآورده‌های قابل صادرات تبدیل می‌کرد. همگام با توسعه اکتشاف و استخراج نفت خام، ظرفیت پالایشگاه آبادان با شتاب بیشتری از ظرفیت تولید نفت خام، افزایش یافت؛ به‌طوری که در سال 1324 خوراک پالایشگاه آبادان به حدود 17‌میلیون تن در سال تقریبا برابر تولید نفت خام ایران رسید. اما از سال 1325 به دلیل شتاب بیشتر افزایش ظرفیت تولید، صادرات نفت خام یک روند افزایشی در پیش گرفت و به‌رغم آنکه تا سال 1329 خوراک پالایشگاه آبادن به رکورد 24‌میلیون تن در سال رسید، تولید نفت خام ایران به رکورد 32‌میلیون تن و صادرات نفت خام از مرز 8‌میلیون تن در سال عبور کرد. از سال 1330 تولید نفت ایران رو به افول گذاشت و در سال 1332 به 3/1‌میلیون تن و صادرات آن به حدود صفر کاهش یافت. پس از این رکود، از سال 1334تولید نفت خام ایران یک مسیر صعودی در پیش گرفت و با متوقف شدن توسعه و کاهش فعالیت پالایشگاه آبادن تحت تاثیر وقایع سال‌های 1330 تا 1332، صادرات نفت خام بیشتر جای فرآورده را گرفت و در سال 1334 به مرز 10‌میلیون تن نزدیک شد. این روند صعودی در دهه بعد همچنان ادامه یافت؛ به‌طوری که در سال 1346 از مرز 107‌میلیون تن (متوسط 2/2‌میلیون بشکه در روز) گذشت. از سال 1347 تا سال 1352 سالانه حدود 30‌میلیون تن صادرات نفت ایران افزایش یافته و در سال 1352 رکورد 265‌میلیون تن (متوسط روزانه 3/5‌میلیون بشکه) را ثبت کرد که به نظر نمی‌رسد در سال‌های آتی تکرار شود. صادرات نفت خام ایران در سال 1353 با روند کاهشی به 263 و در سال 1354 به 230 و در سال 1355 با افزایش مجدد به 262‌میلیون تن (متوسط روزانه 2/5‌میلیون بشکه) رسید ولی در سال 1356 بار دیگر به 234‌میلیون تن (متوسط روزانه 8/4‌میلیون بشکه) کاهش یافت. از سال 1357 صادرات نفت ایران با 168‌میلیون تن، روند نزولی در پیش گرفت و در سال 1359 به مقدار 37‌میلیون تن (متوسط روزانه 771 هزار بشکه) کاهش یافت. پس از این سقوط، مجددا صادرات نفت خام ایران روند افزایشی در پیش گرفته و در سال 1369 از مرز 2‌میلیون بشکه در روز (حدود 100میلیون تن در سال) گذشته ‌است. این روند افزایش تولید در سال‌های بعد ادامه یافت و در سال 1384 رکورد بعد از انقلاب؛ یعنی 6/2‌میلیون بشکه در روز (حدود 130میلیون تن در سال) را ثبت کرده ‌است. پس از ثبت این رکورد، صادرات نفت ایران یک روند ملایم کاهش را نشان می‌دهد و در حدود 5/2‌میلیون بشکه در روز، ثبات نسبی یافته‌است. از سال1386 از کل مقدار تولید روزانه (1/4‌میلیون بشکه) حدود 6/1‌میلیون بشکه آن در داخل کشور تصفیه و مابقی (حدود 5/2‌میلیون بشکه در روز) صادر می‌شود. تحت این شرایط، اثر نوسان در تولید نفت خام ایران در صادرات آن ظاهر می‌شود. در سال‌های اخیر توان تولید نفت خام ایران به‌رغم کشف ذخایر جدید، کاهش یافته است. گزارش‌های ماهنامه اوپک در سال 2008 میلادی خبر از کاهش تولید نفت خام ایران دارد و نشان دهنده این مساله است که تولید نفت خام ایران کمتر از سهمیه آن در سازمان اوپک است. ایران از جمله کشورهای در حال توسعه‌است و اقتصاد ایران برای طی مراحل توسعه خود به درآمدهای ارزی نفت نیازمند است و دولت ایران تلاش‌های گسترده‌ای را برای توسعه صنعت نفت (کشف، حفاری، استخراج، تصفیه، صادرات) در دستور کار خود دارد. لازم به یادآوری است که ایران یکی از اعضای اصلی سازمان اوپک (سازمان کشورهای صادرکننده نفت) است و شرکت ملی نفت‌‌‌ ایران نیز یکی از بزرگترین شرکت‌های نفتی دنیا و همواره جزو 4 شرکت نفتی بزرگ جهان بوده‌است. میزان ذخایر کشف شده شرکت ملی نفت ایران در سال 2006 بیش از 561‌میلیارد بشکه نفت خام تخمین زده شده‌است. بر پایه ذخایر شناسایی شده، توان تولید و عرضه نفت خام ایران با پایبندی به سهمیه اوپک، برای بیش از یکصد سال، قطعی ‌است.
متغیر دوم درآمدهای نفتی ایران یعنی قیمت، فراز و فرودهای زیادی را تجربه کرده‌ است. قیمت نفت خام ایران از پیدایش تا اواخر دهه 1340 یک روند ملایم افزایشی را طی کرده به‌طوری که تا قبل از سال 1349 (1970) کمتر از یک دلار برای هر بشکه بوده‌است. قیمت نفت خام از حدود یک‌ دلار برای هر بشکه در سال 1350، ابتدا در مهرماه سال 1352 به بیش از 3 دلار و در دی‌ماه همان سال به بیش از 9 دلار جهش کرد و سپس به آرامی افزایش یافت تا در دی‌ماه 1357 از مرز 13 دلار برای هر بشکه گذشت. در سال‌های بعد از انقلاب اسلامی، روند افزایش قیمت جهانی نفت خام ادامه یافت و در سال 1360 به رکورد 37 دلار برای هر بشکه رسید. پس از این رکورد، قیمت نفت خام روند کاهشی در پیش گرفت و در سال‌های اولیه دهه 1370 به حدود 10 دلار برای هر بشکه سقوط کرد. پس از این سقوط، مجددا قیمت نفت روند افزایشی ملایمی را در پیش گرفت و از سال 1377 تا سال 1383 از حدود 15 دلار به 25 دلار برای هر بشکه رسید. در سال‌های بعد از آن قیمت نفت خام روند شتابان افزایشی را در پیش گرفت به‌طوری که در تیرماه سال 1386 از مرز 70 دلار برای هر بشکه گذشت و شتابان به سمت بالای 100 دلار برای هر بشکه، هدف‌گیری کرد. در نیمه بهار سال 1387 قیمت نفت خام تحت تاثیر فشار تقاضا از مرز 100 دلار گذشت و در 22 تیرماه تابستان 1387 رکورد 146 دلار برای هر بشکه را ثبت کرد. پس از این جهش بزرگ، بلافاصله و از 25 تیرماه تابستان 1387 دچار سقوط آزاد شد، به‌طوری که هر بشکه نفت خام در اوایل پاییز سال 1387 تنها طی 3 ماه حدود 100 دلار ارزش خود را از دست داد و با نوسان در دامنه 35 تا 45 دلار، ثبات نسبی یافت و پیش‌بینی‌های کارشناسی این شرایط را تا یک سال آینده با دوام برآورد می‌کنند. پس از این سقوط آزاد قیمت نفت خام که به دلیل افت تقاضای جهانی رخ داد، سازمان اوپک تلاش‌هایی را برای جلوگیری از سقوط بیشتر قیمت نفت و تثبیت نسبی آن در فاصله قیمتی 70 تا 80 دلار برای هر بشکه انجام داده است از جمله کاهش عرضه نفت خام از طریق کاهش تولید اعضای اوپک، اما با توجه به مجموعه عوامل از جمله تجربه تاریخی عملکرد و شرایط اقتصادی اعضای اوپک و نیاز آنها به ارز خارجی و از طرف دیگر عدم همکاری تولیدکنندگان خارج از اوپک در کاهش عرضه و در مواردی افزایش عرضه و تصاحب سهم بیشتری از بازار، خیلی نباید این تصمیمات را جدی گرفت و عرضه نفت اوپک با نوسان جزئی در کوتاه‌مدت، در میان‌مدت در مقدار قبلی و سقف توان تولید برای اکثر کشورهای عضو، ادامه خواهد یافت. براین اساس، برای پیش‌بینی قیمت نفت خام و درآمدهای نفتی ایران، بهتر است چشم به تغییرات تقاضای نفت خام در بازار جهانی داشت.
با توجه به مطالب ذکر شده، در شرایط حاضر، یکی از دو عامل تعیین‌کننده حجم درآمدهای نفتی ایران یعنی مقدار تولید، منجمد شده (freezed) و اثر تغییر دهندگی خود را از دست داده‌ است و تنها عامل تعیین‌کننده حجم درآمدهای نفتی ایران، قیمت جهانی آن است که خارج از کنترل ایران و همه کشورهای عضو اوپک است. بنابر مجموعه شرایط، دولت‌های صادرکننده نفت و از جمله ایران امکان بهینه‌یابی درآمدهای نفتی خود را نداشته و ‌همواره در معرض نوسان درآمدهای نفتی خارج از کنترل هستند که تجربه تاریخی یکصد سال صنعت نفت ایران گواه این مدعا است.
اثر تغییر قیمت نفت خام در تولید ناخالص ملی ایران
بخش نفت و گاز یکی از چهار بخش اصلی تولید ناخالص اقتصاد ایران (کشاورزی، صنعت و معدن، نفت و گاز و خدمات) است که سهم آن در بعضی از سال‌ها به حدود 30درصد نیز رسیده است. این سهم همواره نوسان داشته که علت اصلی آن، نوسان قیمت نفت خام بوده‌است. اگر فرض کنیم ایران بتواند سطح تولید فعلی نفت خام خود را در بین اعضای اپک یعنی 1/4‌میلیون بشکه در روز حفظ کند، به حجم تولید 5/1‌میلیارد بشکه نفت خام در سال، دست خواهد یافت. با این مقدار تولید در ازای افزایش تنها یک دلار قیمت نفت خام، تولید ناخالص ملی ایران حدود 5/1‌میلیارد دلار در سال افزایش می‌یابد. بر همین مبنا اگر قیمت نفت خام 50 دلار برای هر بشکه تعیین شود، سهم تولید ناخالص ملی ایران از بخش نفت از 75‌میلیارد دلار در سال خواهدگذشت. این ارقام اگر قیمت نفت خام به 100‌دلار برای هر بشکه افزایش یابد، به 150‌میلیارد دلار در تولید ناخالص ملی افزایش می‌یابند. این حجم از درآمد وقتی معنی و مفهوم قابل لمس پیدا می‌کند که در نظر داشته‌باشیم تولید ناخالص ملی ایران (همه بخش‌های اقتصاد ایران به‌جز نفت) در سال 1386 بر اساس گزارش صندوق‌بین‌المللی پول، بانک جهانی و بانک مرکزی ایران، کمی کمتر از 200‌میلیارد دلار بوده‌است. بر این پایه، با افزایش تنها 10 دلار قیمت نفت خام در هر بشکه، تولید ناخالص ملی ایران از رشد 5/7درصد برخوردار خواهد شد که یک نرخ رشد آرمانی برای اقتصاد ایران است. همچنین قابل ذکر است که برای افزایش تنها یک میلیارد دلار تولید ناخالص ملی، اجرای یک برنامه چندساله دقیق و سرمایه‌گذاری حدود 5/4‌میلیارد دلاری همراه با تلاش یکساله بیش از یکصد هزار نفر نیروی کار لازم است که با افزایش تنها 66 سنت (66 /0 دلار) برای هر بشکه نفت خام، در یک سال حاصل می‌شود (ضریب فنی سرمایه ایران 5/4 در نظر گرفته شده‌است).
اثر تغییر قیمت نفت خام در درآمدهای ارزی ایران
تراز تجاری ایران وابستگی بسیار بالایی به درآمدهای ارزی نفت خام دارد. بدون لحاظ کردن درآمدهای ارزی صادرات نفت خام، تقریبا تراز تجاری ایران در 50 سال گذشته همواره منفی بوده‌است. در شرایط فرض شده در بخش قبل، یعنی تولید روزانه 1/4‌میلیون بشکه نفت خام، پس از کسر مصرف پالایشگاه‌های داخلی، صادرات 5/2‌میلیون بشکه در روز و سالانه 912‌میلیون بشکه نفت خام به‌دست می‌آید. با این مقدار صادرات، در ازای افزایش تنها یک دلار قیمت نفت خام، درآمدهای ارزی ایران حدود 912‌میلیون دلار در سال افزایش می‌یابد. بر همین مبنا اگر قیمت نفت خام 50 دلار برای هر بشکه تعیین شود، حجم درآمدهای ارزی حاصل از صادرات نفت خام ایران از رقم 46‌میلیارد دلار در سال خواهدگذشت. این ارقام اگر قیمت نفت خام به 100 دلار برای هر بشکه افزایش یابد، به بیش از 92‌میلیارد دلار افزایش می‌یابند. این حجم از درآمد وقتی معنی و مفهوم قابل لمس پیدا می‌کند که در نظر داشته‌باشیم بر اساس گزارش صندوق‌بین‌المللی پول، بانک مرکزی و وزارت بازرگانی، ارزش صادرات غیر نفتی ایران در سال 1386 اگر مشتقات نفت و گاز را از آن کنار بگذاریم، به سختی به حدود 10‌میلیارد دلار در سال می‌رسد. به کلام دیگر، افزایش درآمد ارزی ایران از محل صادرات نفت خام با افزایش 11 دلار در هر بشکه برابر کل صادرات غیرنفتی حاصل از فعالیت بیش از 23‌میلیون نفر شاغل در همه بخش‌های اقتصاد ایران به‌جز نفت و گاز و مشتقات آن است. اضافه درآمد صادرات نفت خام ایران تنها با 11 سنت افزایش قیمت در هر بشکه، بالغ بر 100‌میلیون دلار در سال می‌شود. اهمیت این مقدار پول وقتی بهتر قابل درک است که مدنظر قرار دهیم برای گرفتن وامی به این مبلغ از نهادهای پولی- مالی بین‌المللی از جمله بانک جهانی علاوه بر پرداخت حق‌عضویت و تهیه طرح عمرانی ارزیابی شده، باید بیش از یکسال انتظار کشید و پس از دریافت زمانبندی شده آن همگام با پیشرفت طرح، بدهی اصل و فرع وام نیز برای کشور باقی می‌ماند.
اثر تغییر قیمت نفت خام در بودجه دولت ایران
در طی40 سال گذشته، یکی از اقلام اصلی درآمدهای بودجه دولت ایران، درآمد حاصل از صادرات نفت خام است. در طی این سال‌ها، سهم نفت در تامین هزینه‌های دولت تابعی از قیمت و حجم صادرات نفت خام بوده‌است. بنا به علاقه دولت‌ها به دست و دلبازی در هزینه کردن درآمدهای راحت‌الحلقوم نفتی که مستقیم به خزانه دولت واریز می‌شود، این شرایط همچنان ادامه دارد. به دلیل ثبات نسبی تولید و صادرات نفت خام و وابستگی شدید بودجه دولت به درآمدهای نفتی،‌ ضرب آهنگ فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی دولت‌ها با قیمت نفت خام رابطه مستقیم پیدا کرده ‌است. بنا به آنچه در بخش قبل فرض شد،‌ اگر صادرات نفت خام ایران را روزانه 5/2‌میلیون بشکه در روز در نظر بگیریم، افزایش تنها یک دلار در هر بشکه قیمت جهانی نفت خام، روزانه 5/2‌میلیون دلار برابر حدود 5/2‌میلیارد تومان و سالانه 912‌میلیون دلار یا حدود 900‌میلیاردتومان ذخیره خزانه و نهایتا درآمدهای بودجه دولت را افزایش می‌دهد یا شرایط را برای متمم بودجه یک‌هزار‌ میلیارد تومانی دولت مهیا می‌کند. اثر تغییر یک دلار قیمت نفت خام در بودجه دولت وقتی بهتر قابل اندازه‌گیری و مقایسه است که در نظر داشته باشیم حجم بودجه جاری دولت در سال 1387 برابر 79 هزار‌میلیارد تومان و جمع حقوق و مزایای ثابت همه کارکنان دولت (کارکنان کلیه وزارتخانه‌ها و سازمان‌های دولتی، نهاد ریاست جمهوری، مجلسین، دادگستری و صدا و سیما) کمی بیشتر از2/8هزار ‌میلیارد تومان (حدود 9 دلار در هر بشکه صادرات نفت خام) بوده است. این رقم برای وزارتخانه‌های بزرگ دولت از جمله وزارت آموزش و پرورش (بزرگترین وزارتخانه دولت) برابر 3/5هزار ‌میلیارد تومان (حدود 6 دلار در هر بشکه صادرات نفت خام)، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی برابر 36/1 هزار‌میلیارد تومان (حدود 5/1 دلار در هر بشکه صادرات نفت خام) و برای وزارت علوم، تحقیقات و فن‌آوری حدود 514‌میلیارد تومان (حدود 57 سنت در هر بشکه صادرات نفت خام) است. همچنین اگر قیمت نفت خام تنها یک‌ دلار افزایش پیدا کند، از محل افزایش درآمد حاصل از صادرات نفت خام در خزانه و بودجه سالانه، دولت می‌تواند بیش از 200 هزار نفر را با دستمزد ماهانه 400هزار‌تومان استخدام کند یا 10‌میلیون دانش‌آموز را در طی یک سال تحصیلی هر روز با یک بسته مواد خوراکی 500تومانی پذیرایی کند. همچنین با اضافه درآمد صادرات نفت خام حاصل از افزایش تنها یک‌ دلار در هر بشکه، دولت می‌تواند سالانه 5/4‌میلیون عدد سکه بهار آزادی به کارکنان خود هدیه بدهد یا به هر خانوار ایرانی 51هزار تومان کمک بلاعوض بکند.
انتخاب شاخص‌های عددی
شاخص‌های عددی قابل لمس‌تر نیز برای مشخص کردن اثر تغییر قیمت نفت خام در درآمدهای ارزی، قابل ارائه هستند. برای مثال، اگر 8‌میلیارد دلار پول را به اسکناس‌های 100 دلاری (یا چک پول‌های 100 هزار تومانی) تبدیل کرده و به مقطع یک اسکناس یکصد دلاری (یا چک‌پول‌های 100هزار تومانی) روی هم قرار دهیم، ستونی از پول ایجاد می‌شود که ارتفاع آن از قله اورست بیشتر است، (ضخامت یک بسته اسکناس صد دلاری تقریبا 11‌میلیمتر در نظر گرفته شده‌است) بر این اساس، اگر قیمت نفت خام برای هر بشکه یک دلار افزایش یابد، از افزایش درآمد حاصل از صادرات نفت ایران، ستونی از اسکناس 100 دلاری (یا چک پول‌های 100هزارتومانی) به ارتفاع بیش از یک کیلومتر متر ایجاد می‌شود. بر این پایه اگر قیمت نفت خام50 دلار باشد، با درآمد حاصل از صادرات نفت خام ایران می‌توان 6 ستون اسکناس یکصددلاری (یا چک پول‌های 100هزار تومانی) به ارتفاع قله اورست درست کرد و اگر قیمت نفت خام به 100 دلار افزایش یابد تعداد ستون‌های فوق‌الذکر از 6 به 12 عدد می‌رسد. اگر کار ساختن ستون‌ها را با سکه بهار آزادی انجام دهیم در شرایط قیمت نفت خام برابر 50 دلار، از روی‌هم قرار دادن سکه‌های بهار آزادی حاصل از درآمد صادرات نفت ایران، بیش از 312 ستون به ارتفاع قله اورست ایجاد می‌شود و اگر قیمت به 100 دلار برای هر بشکه برسد، تعداد ستون‌ها به عدد 624 می‌رسد (ضخامت هر سکه بهار آزادی برابر 2/1‌میلیمتر و قیمت آن 200هزار تومان در نظر گرفته شده‌است). در این حالت اگر قیمت نفت خام تنها یک دلار کاهش پیدا کند، ذخایر ارزی ایران سالانه ستونی از اسکناس 100 دلاری (یا چک‌پول‌های 100 هزارتومانی) به ارتفاع 1017 متر و یا 6 ستون سکه بهار آزادی به ارتفاع قله اورست را از دست می‌دهد.
انتخاب شاخص‌های مقایسه‌ای
در مقایسه درآمد نفت خام با سایر منابع طبیعی نیز می‌توان مثال‌های تامل برانگیزی ارائه داد از جمله، مقایسه درآمد نفت خام با درآمد معادن طلای کشور. یکی از معادن فعال طلای کشور، معدن طلای موته‌ در 50 کیلومتری شرق گلپایگان است که تولید روزانه آن 5/2 کیلوگرم طلا و عمر مفید آن 15 سال برآورد شده ‌است. مجموع درآمد این معدن، طی کل عمر مفید آن با قیمت هر اونس طلا 800 دلار، برابر 353‌میلیون دلار می‌شود. این مقدار درآمد تنها برابر صادرات 3 روز نفت با قیمت 47 دلار برای هر بشکه و اگر قیمت نفت به 70 دلار در هر بشکه برسد، تنها برابر 2 روز درآمد حاصل از صادرات نفت خام ایران است. این ارقام برای معدن طلای سراب با برآورد روزانه 5/7 کیلوگرم استحصال طلا و عمر مفید 25 سال، برابر 77/1‌میلیارد دلار برابر 16 روز درآمد صادرات نفت خام با قیمت هر بشکه 44 دلار و درآمد 10 روز صادرات نفت خام به قیمت هر بشکه 70 دلار است. به کلام دیگر اگر قیمت نفت تنها 39/0 دلار (39سنت) در هر بشکه کاهش پیدا کند، زیانی که طی یکسال به اقتصاد کشور و بودجه دولت وارد می‌شود، برابر کل درآمد ناخالص معدن طلای موته طی 15 سال عمر مفید آن است. همچنین یک کاهش 2 دلاری در قیمت نفت در هر بشکه، کاهش درآمد صادرات نفت خام در طی یک سال بیش از کل درآمد ناخالص معدن طلای سراب با تولید روزانه 5/7 کیلوگرم طلا در طی 25 سال عمر مفید آن است. به بیان دیگر، دولت ایران با اضافه درآمد صادرات نفت خام در ازای افزایش تنها یک دلار قیمت نفت خام در هر بشکه در یک سال، می‌تواند 46 تن طلای 18 عیار (هر گرم 20 هزار تومان) به ذخایر طلای خود بیفزاید.
جمع‌بندی و نتیجه‌گیری
بنابر آنچه ذکر شد، اثر تغییر تنها یک دلار در قیمت هر بشکه نفت خام، آثار قابل ملاحظه‌ای بر اقتصاد، بودجه دولت و زندگی روزمره اکثر مردم ایران دارد. تجربه 4دهه گذشته نشان می‌دهد، نوسان‌های شدید قیمت جهانی نفت خام همواره نتایج مخربی (بیماری) برای اقتصاد ملی در پی داشته است. شناخته شده‌ترین این آثار در زمان افزایش قیمت، بیماری هلندی و در دوران کاهش قیمت، وضعیت رکود- تورمی برای اقتصاد ملی بوده‌ است. به همین دلیل همانند اغلب کشورهای صادرکننده نفت خام، ضروری است مدیران و تصمیم‌گیران اقتصاد ملی جهت کاهش آثار زیانبار نوسان قیمت نفت خام، به راهکارهای توصیه شده توسط صاحبنظران و کارشناسان اقتصادی، تن در دهند. راهکارهای انتخاب شده در صورتی نتایج مناسبی خواهند داشت که در کوتاه‌مدت به کنترل و نظارت بیشتر بر عملکرد دولت در بخش نفت و هزینه کردن درآمدهای نفتی و در بلندمدت به قطع ارتباط مستقیم بودجه دولت با قیمت و حجم درآمدهای نفتی بینجامد و درآمدهای نفتی در طرح‌ها و پروژه‌های دارای شرایط بهینه به روش‌های کارآ و موثر هزینه‌ شود.
sa.jannat@gmail.com