نشست کوچک عربى با اهداف ضد ایرانى

رضا حجت شمامى
سران پنج کشور منطقه امروز در یک نشست کوچک عربى در شهر ریاض گردهم خواهند آمد تا به قول خودشان اختلافاتى را که در طول جنگ ۲۲ روزه غزه وحدت و یکپارچگى عربى را در معرض خطر قرار داد، از بین ببرند، ولى آنطور که از شواهد و قراین پیداست این نشست بیش از آن که رنگ وحدت جویانه داشته باشد، صبغه ضدایرانى دارد.
خبر برگزارى این نشست را اولین بار شیخ حمد بن جاسم بن جابر آل ثانى وزیر امور خارجه قطر در گفتگو با خبرگزارى فرانسه اعلام کرد و گفت که مصر، عربستان و سوریه در این نشست شرکت خواهند کرد، ولى احتمالا سران قطر و اردن نیز در آن حضور خواهند یافت.
این خبر بلافاصله مورد توجه رسانه ها قرار گرفت، به طورى که روزنامه اسراییلى هاآرتص از این نشست با عنوان نشست کوچک عربى (Arab mini samit) یاد کرد. بانیان این نشست در تلاش هستند وانمود کنند که هدف اصلى نشست از بین بردن شکافى است که بعد از جنگ ۲۲ روزه غزه بین دو جناح یعنى «عربستان - مصر- اردن» و «قطر - سوریه» پدید آمده است، ولى وقتى پازل هایى را که به نشست کوچک عربى شکل داد، کنار هم بگذاریم، به وضوح مى توان درک کرد که هدف گردانندگان این است که یک جبهه عربى ضدایرانى براى منزوى کردن ایران تشکیل بدهند. احمد ابوالغیظ وزیر خارجه مصر که کشورش طى ۲۲ روز جنگ غزه و هفته هاى بعد از آن به شدت در معرض انتقادهاى عربى - اسلامى قرار گرفته است روز جمعه در گفتگو با کانال یک تلویزیون مصر انتقادهاى تندى علیه ایران وارد کرد و از جمهورى اسلامى خواست که در تلاش هاى قاهره براى ایجاد صلح در منطقه دخالت نکند. او همچنین ایران را متهم به این کرد که تلاش مى کند بین مردم و دولت هاى عربى اختلاف ایجاد نماید تا از این راه به اهداف خود دست پیدا کند.
تقریبا در همان روزى که وزیر خارجه مصر نوک پیکان انتقاداتش را به سمت ایران نشانه رفته بود، دولت مراکش در یک اقدام غیر منتظره که ظاهرا واکنش به اظهارات على اکبر ناطق نورى درباره بحرین بود، روابط خود را با ایران قطع کرد. اگرچه برخى ناظران حدس مى زدند که این اقدام مراکش که یک بازیگر حاشیه اى جهان عرب محسوب مى شود، با سلسله اقدامات مشابه کشورهاى عربى مواجه شود، ولى این حادثه اتفاق نیفتاد و بازیگردانان ماجرا ترجیح دادند به اصطلاح مزه دهان دیگر دولت هاى عربى را در نشست ریاض بچشند و بعد دست به اقدام بزنند. سفر سعود الفیصل وزیر خارجه عربستان به دمشق و رایزنى هاى او با بشار اسد و دیگر مقام هاى سورى نیز در همین چارچوب قابل ارزیابى است. شاید سوریه در بین کشورهاى عربى، تنها دولتى است که روابط سفت و محکمى با ایران دارد و مقام هاى سعودى و مصر نیز به این امر واقف بودند، به همین خاطر براى جلب رضایت سورى ها براى شرکت در نشست ریاض تلاش هاى دو چندانى به عمل آوردند و ظاهرا قرار است بشار اسد نیز در این نشست شرکت کند. سوال هاى زیادى حول و حوش نشست کوچک عربى در ریاض وجود دارد؛ آیا واقعا کشورهاى عربى که طیف وسیعى را تشکیل مى دهند و مواضع هر کدام از مصر و اردن تا عراق و بحرین و سوریه متغیر است، خواهند توانست به یک اتفاق نظر برسند؟ گردانندگان نشست کوچک عربى تا چه میزان براى دستیابى به اهداف خود براى تشکیل یک جبهه عربى ضد ایرانى موفق خواهند شد؟ آیا کشورى مانند سوریه بعد از سه دهه اتحاد استراتژیک با ایران حاضر خواهد شد در کنار کشورهایى مانند مصر، اردن و یا عربستان قرار بگیرد؟
در همین باره گفتگوهاى کوتاهى با چند کارشناس انجام داده ایم که مى خوانید.
عربستان هدایت مى‌کند
عربستان به همراه برخى کشورهاى عربى در جنگ حزب الله لبنان درصدد مقابله جویى با هلال شیعى بود، در جنگ غزه نیز در پى سرکوبى گروه حماس بود که متحد ایران است؛ بنابراین هر دو وجه آنها نگاهشان بیشتر برخورد با نفوذ ایران بود تا مسئله اسراییل، اما وقایع رخ داده خلاف انتظار آنها بود؛ بنابراین باعث شد تا شکافى بین اعراب پیش بیاید که نمى توان از افکار عمومى مردم عرب نیز در این خصوص گذشت. از این رو در یکى دو ماه اخیر موضع گیرى ها علیه ایران شدیدتر و حتى بى پرواتر شده است که دو حالت دارد؛ ابتدا براى پر کردن شکاف بین خود است و دیگر بسیج عمومى کشورهاى عربى علیه جمهورى اسلامى ایران. مسائلى مثل بحرین و مراکش نیز بهانه هایى براى همین بوده است که از سوى عربستان و با حمایت آمریکا هدایت شده است. البته مخالفت عربستان از زوایاى مختلف نمایان است. عربستان همیشه بر پایه منابع مالى و ارزشى سلفى در پى نفوذ نه تنها در کشورهاى عربى است که در مقابله با ارزش هاى جمهورى اسلامى خواهان گسترش در شرق آفریقا، پاکستان، افغانستان، آسیاى مرکزى ، شمال عراق و ... است که کاملا فعال، رقیب و مخالف جمهورى اسلامى عمل مى کند و از گروه ها و کشورهاى مختلف به طور مستقیم و غیرمستقیم حمایت مى کند. مثلا آیا بدون حمایت مالى و ارزش هاى سلفى گرى عربستان طالبان مى توانست چنین قدرتى دست و پا کند. در حال حاضر نیز خواهان ایجاد بسیج علنى و عمومى علیه ایران است که در چنین شرایطى ایران باید منافع ملى و بین المللى خود را در نظر گرفته و واقع گرایانه عمل کند. از سویى دیگر نیز نباید آنچنان به این تحرکات اهمیت داده و مقابل آنها اظهار نگرانى و ضعف کند. مثلا همین مسئله مراکش و اقدام به قطع روابط آن با ایران که عربستان سعى دارد که آن را به دیگر کشورهاى منطقه گسترش دهد. مراکش چه اهمیت تجارى و سیاسى براى ایران دارد و یا در طول تاریخ چه نفوذى در حوزه خاور میانه و کشورهاى عربى داشته است که ایران بخواهد به آن اهمیت خاصى بدهد. مراکش در میان کشورهاى عربى یک کشور حاشیه اى و فقیر است که نیازمند حمایت مالى کشورهایى مثل عربستان است. البته این مسئله را نیز نباید فراموش کرد که اعراب نمى توانند به شکل یکپارچه عمل کرده و ایران را با چنین مسئله اى مواجه کنند. به عنوان مثال اتحادیه عرب که از سال ۱۹۴۵ ایجاد شده است و کشورهاى عربى را در خود جمع کرده است هنوز نتوانسته مشکل یک کشور عربى را حل کند؛ بنابراین چنین یکپارچگى معنا ندارد.
تلاش براى شکاف بین تهران - دمشق
شکاف ایجاد شده در کشورهاى عربى منطقه که در نتیجه جنگ ۲۲ روزه ایجاد شد، کشورهایى مثل عربستان سعودى را بر آن داشته است تحرکات دیپلماتیک خود را افزایش دهند تا این شکاف را پر کرده و در سویى دیگر اتحاد بین کشورهاى حامى مقاومت در منطقه را متزلزل کنند.
از این رو عربستان با وجود اینکه با سوریه داراى اختلافات عقیدتى و سیاسى وسیعى است، اما به این دلیل که بتواند بین اتحاد ایران و سوریه شکاف ایجاد کند، چنین نشستى را برنامه ریزى کرده است.
از سویى دیگر تحرکاتى همچون اقدام مراکش علیه ایران و همچنین صدور حکم علیه عمرالبشیر از جمله مسائلى است که عربستان به دستور و خواسته آمریکا و رژیم صهیونیستى و با امکانات مالى خود انجام داده و از آن حمایت کرده است. بنابراین این کشور درصدد است تا با ایجاد زنجیره اى از دشمنى علیه ایران در میان اعراب از قدرت نفوذ جمهورى اسلامى در منطقه بکاهد. اگرچه سورى ها نیز مى دانند که این حرکت سعودى براى خروج بحران ایجاد شده پس از جنگ ۲۲ روزه است و با این کار در حال بازى تاکتیکى است. در مقابل ایران نیز با تحرک بخشیدن به فعالیت هاى دیپلماتیک در سطح کشورهاى مختلف منطقه، مردم و گروه هاى متعدد مى تواند حوزه نفوذ خود را افزایش داده و قدرت تاثیرى عربستان و کشورهاى متحد منطقه اى آن را بکاهد. ایران در کشورهاى مثل عراق، لبنان، افغانستان و حتى کشورهاى آفریقایى و... داراى پتانسیل هاى قدرتمندى است که مى تواند در برابر یارگیرى هاى عربستان اقدام کند. همچنین برگزارى کنفرانس بین المللى مثل کنفرانس غزه و نشست سران اکو در تهران از بهترین نمونه هاى تحرکات دیپلماتیک است که باید ادامه یابد، از سویى دیگر ایران باید قدرت رسانه اى خود را در منطقه افزایش داده تا بهتر در افکار عمومى تاثیر بگذارد.
اعراب به دنبال پیش‌دستى هستند
بحث تحرکات اعراب و به خصوص عربستان که در حال حاضر درصدد ایجاد یک جبهه عربى ضدایرانى است را مى توان در تحولات اخیر در سطح نظام بین الملل جستجو کرد. جداى از جنگ ۲۲ روزه و مسئله غزه که شکاف میان اعراب را ایجاد کرد و در مواردى افزایش داد رویکرد اخیر ایالات متحده آمریکا در این خصوص قابل بررسى است و نباید نادیده گرفت. آمریکا خواهان مذاکره با ایران است و حتى اگر نتواند رابطه اى با جمهورى اسلامى ایجاد کند، صرف طرح مذاکره مى تواند تاثیر شگرفى در تحولات منطقه داشته باشد حتى به گونه اى که عمرموسى، دبیرکل عرب مى گوید، ایران قبل از مذاکره با آمریکا باید با اعراب مذاکره کند. بحث مذاکره ایران و آمریکا در چهار محور قابل بررسى است که مى توان از محورهاى چین- روسیه، اتحادیه عرب، اسراییل و همچنین جبهه متحد عرب نام برد. مسئله تحرکات اخیر در عربستان علیه ایران به خاطر نگاه شیعى جمهورى اسلامى است؛ بنابراین سعى مى کنند در تمامى موضع گیرى ها و جهت گیرى هاى خود علیه ایران حرکت کنند. حال اگر بحث مذاکره ایران و آمریکا جدى گرفته شود حتى اگر به خاطر وجود اسراییل به نتیجه نرسد، اما باعث مى شود اعراب به سمت ایران گرایش پیدا کنند، ولى اعراب در حال پیش دستى کردن هستند تا اگر آمریکا به دلایل مختلف مخالف منافع ایران حرکت کند در جبهه اى متحد با آن همراه باشند و بر مبناى منافع خود ایران را به انزوا در سطح منطقه بکشانند؛ انزواى ایران همیشه از خواسته ها و آرزوهاى عربستان و دیگر کشورهاى عربى منطقه مثل مصر بوده است که سیاست هاى خود را به این سمت سوق مى دهند.