اکو و چشم‌انداز آینده

حسن رشوند
جایگاه و اهمیت همکارى هاى منطقه اى به طور کلى در گرو روند پیشرفت و میزان موفقیت آنها مى باشد. در این شرایط عینى، اکثر همکارى هاى منطقه اى با عدم توفیق مواجه شده و به استثناى برخى از آنها، مابقى رو به ضعف و افول گرائیده اند. اصلى ترین عوامل بروز این امر را مى بایست در وجود معضلات داخلى و ساختارى کشورهاى عضو و نقش نظام هاى سلطه بین المللى جستجو کرد. این معضلات به گونه اى است که برخى از همکارى هاى منطقه اى در کشورهاى جهان سوم، به علت نارسایى ساختارهاى سیاسى و اقتصادى، عملا هویت واقعى خود را از دست داده و تبدیل به همکارى هاى سیاسى شده اند که نمونه بارز آن سازمان عمران منطقه اى یا R.C.D بود. همکارى ایران، پاکستان و ترکیه در قالب R.C.D اگرچه با میل به توسعه اقتصادى آغاز شده بود، لکن عملا به سمت مسائل سیاسى گرایش پیدا کرد و با توجه به همین ضعف فاحش بود که در سال ۱۹۸۵(1363 شمسى) سازمان اکو پا به عرصه وجود نهاد.
امروز با گذشت ۲۵ سال از زمان شکل گیرى اکو مى توانیم اذعان کنیم که چشم انداز اکو بسیار امیدوارکننده است و زمینه هاى فراوانى براى همکارى هاى اقتصادى، سیاسى و فرهنگى میان اعضاى آن به وجود آمده است. تشخیص این زمینه ها در طى نشست هاى متعدد مسئولان اکو انجام گرفته و اعضا علاقه وافر خود را به همکارى هاى منطقه اى نشان داده اند که نشانه بارز آن فعالیت وسیع و بى سابقه کشورمان در طى قالب هاى کلى و تخصصى در سال هاى اخیر است. در طى مذاکرات اعضا، موانع موجود در سر راه اکو مورد بررسى قرار گرفته و تصمیماتى براى رفع آن اتخاذ شده است. در یک دیدگاه کلى مى توان برخى از این موانع را در رابطه با یک سرى عوامل ناپایدار کوتاه مدت مانند بحران هویت و مشروعیت دانست که به دلیل تهاجم دشمنان خارجى و قدرت هاى بیگانه به برخى اعضاى اکو ( همچون افغانستان) عارض شده است. همچنین اختلافاتى چون قومیت ها و جریان ناسیونالیسم هم به علت تهى بودن به مرور زمان در حال رنگ باختن است.
اگر خوشبینانه به چشم انداز اکو نگاه کنیم، موانع دیگر هم مسائلى نیست که نتوان بر آنها فائق آمد و قطعا با مذاکرات و حسن نیت طرفین در میان مدت، شاهد رفع آن خواهیم بود. از دید پاره اى از کارشناسان از زمان حضور افغانستان و برخى کشورهاى آسیاى مرکزى، اکو مطلوبیت خود را از دست داده و در حد مذاکرات سیاسى، فعالیت هاى اکو استمرار داشته است. این دیدگاه معتقد است که افزایش بدون محاسبه اعضا یک اشتباه استراتژیک بوده است و در واقع اعضاى اصلى گرفتار اغواى عدد خود شده اند. در جواب این دیدگاه باید گفت یک سازمان و اتحادیه اقتصادى به تعداد اعضاى آن بستگى دارد. آهنگ رشد جامعه اقتصادى اروپا با ازدیاد اعضاى آن مقارن بود.
دوم اینکه ضعف کشورهاى جدید مانند افغانستان و برخى کشورهاى آسیاى میانه یک ضعف ذاتى نیست، بلکه عارضى است و دقیقا به دلیل نقش قدرت هاى خارجى این ضعف ها به آنها عارض شده است و جاى دارد همیارى و همدلى اعضا، این نقاط ضعف را از بین ببرد. ثانیا، نوپا بودن و سیستم سیاسى اعضاى جدید هر چند ممکن است سبب ساز برخى بحران ها گردد، اما به مرور زمان علت العلل این بحران ها و مشکلات سیاسى نیز از بین خواهد رفت. اکنون شکى نیست که دورنماى یک همگرایى در منطقه اکو به چشم مى خورد که در صورت تحقق این ظرفیت ها، اکو در آینده تبدیل به یک بازار مشترک اسلامى شود و با رویکردى که اعضاى اکو در حذف برخى ترجیحات تجارى در پیش گرفته اند، این آرزوى دورى نخواهد بود. ایجاد یک نظام ترجیحى تجارى به منظور افزایش حجم مبادله تجارى بر پایه اصول و روش هایى استوار است که در عمل منافع تمام کشورها را به صورت عادلانه تامین مى نماید. در این نظام اعضاى اتحادیه با توجه به سطح توسعه اقتصادى، متقابلا موانع و محدودیت هاى تجارى بین خود را کاهش داده تا از این طریق مبادلات تجارى بین آنها افزایش یابد. سازمان اکو در این زمینه به موفقیت نسبى نائل آمده و راه را براى ادغام اقتصادى و توسعه منطقه تحت نفوذ خود به حجمى وسیع تر ترغیب کرده است و در صورتى که این سازمان بتواند مرحله ایجاد ترجیحات تجارى را پشت سر گذارد، مى تواند راه را براى ایجاد منطقه آزاد تجارى هموار نماید و این در حالى قابل تحقق است که کشورهاى عضو، محدودیت هاى تجارى بین خود را حذف کنند. با توجه به بحران اقتصادى غرب و ناکارآمدى اقتصاد سرمایه دارى در این کشورها و همچنین ظرفیت بالاى اقتصاد بومى در اعضاى اکو، قطعا با برنامه ریزى منسجم و همگرایى بیشتر اعضا به ویژه در زمینه حذف محدودیت هاى تجارى، مى توان امیدوار بود در دوره جدیدى که ایران ریاست اکو را بر عهده گرفته است، شاهد پویایى و رشد قابل توجهى در این سازمان باشیم. در این صورت نه تنها کشورهاى عضو اکو مرحله ایجاد بازار مشترک را پشت سر خواهند گذاشت، بلکه به مرحله اتحادیه پولى و اتحادیه اقتصادى نیز نائل خواهند آمد. پیشنهادهاى هفتگانه ریاست جمهورى اسلامى ایران در اجلاس اکو در تهران، زمینه ساز دستیابى به این آرزوهاست و با همتى که مسئولان جمهورى اسلامى دارند شاهد تحقق بخشى از این اهداف متعالى در دوره جدید خواهیم بود.