سرداری که ناگفته‌های بسیار دارد

بیژن احمدیان

* نهضت جنگل چند سال ادامه داشت؟

** نهضت مسلحانه جنگل 5/6 سال به طول انجامید، یعنی از اردیبهشت 1294 تا 11 آذر 1300 هجری شمسی که میرزا در 43 سالگی شهید شد. دو سال و نیم اولیه نهضت معطوف مبارزه با اشغالگران انگلیسی در نبرد و مقابله بودند. 17 ماه آخر این نهضت مقارن رشد با حضور قشون بلشویکهای روس در گیلان.

* هدف از تفاهم‌نامه انگلیس و روسیه در 26 اسفند چه بود؟

** کارگزاران حکومت شوروی از ابتدا می‌خواستند از طریق ایران بلشویسم را در سراسر جهان گسترش دهند، اما در عمل با قدرت کم‌نظیر بریتانیا مواجه شدند. به همین دلیل ورود به ایران را وسیله چانه‌زنی سیاسی با بریتانیا قرار دادند تا بالاخره در 26 اسفند تفاهم‌نامه انگلیس و روسیه امضا شد.

* در آن دوران مخالفان میرزا کوچک‌خان را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

** نهضت جنگل به رهبری میرزاکوچک‌خان دو گروه دشمنان قسم خورده داشتند. گروه اول بلشویک‌ها و طرفداران آنها بودند و گروه دوم انگلیس‌ها و طرفداران‌شان بودند که شاخص‌ترین آنها را می‌توان وثوق‌الدوله و طرفدارانش نامید و دلیل این کار هم این بود که میرزاکوچک‌خان مردانه مقابل بلشویک‌ها ایستاد و تسلیم نظریات آنها نشد و قرارداد وثوق‌الدوله با انگلستان را سند فروش ایران اعلام کرد.

* میرزا کوچک‌خان چه ویژگی‌هایی داشت و جریان نامه تمنا چه بود؟

** میرزا در عین شجاعت باحیا و فروتن بود و در رفتار و گفتار، ملایمت و لطافت داشت، به همین دلیل هم طی نامه‌ای در روزنامه جنگل (شماره 24) به تاریخ 17 بهمن 1296 شمسی با عنوان "تمنا از مردم" خواسته بود که از ذکر لقب و عنوان برای او خودداری کنند. در آخر نامه مزبور آمده است: این بنده که شاید اغلب بدانند، قصدم خدمت به دیانت و ایرانیت است، برای تحصیل جاه و جلال از عموم تمنا می‌کنم که از القاب معموله معافم داشته و به همان اسم خودم مخاطبم دارند و در این کار منتی بزرگ به کوچک بگذارند. کوچک جنگلی.

میرزا کوچک‌خان باسواد بود و آشنایی کامل به امور دینی داشت و دارای طبع شعر بود و "گمنام" تخلص می‌کرد. عفاف و حیای او را از این بیتش می‌توان دریافت:

در زیر تیغ تبرش شادم برد سرم را

آذرم دارم اندم خونین شود بنامش

در اینجا لازم می‌دانم به نکته ظریفی اشاره داشته باشم که دو تن از شاعران یعنی ابوالقاسم لاهوتی و دیگری ملک‌الشعرای بهار علیه مرزا اشعاری سروده‌اند که به خود وظیفه می‌دانم برای روشن شدن اذهان عمومی مخصوصا جوانان بگویم ابوالقاسم لاهوتی در حین این که شاعری حساس و خوش‌سخن بود، اما متاسفانه بلشویک‌ و طرفدار بلشویک‌ها بود و مخالفت وی با میرزا از آنجا سرچشمه می‌گرفت و شعری که درباره میرزا سروده بیشتر وهم‌انگیز و خیال‌پردازانه است و با تاریخ هیچ ارتباطی ندارد. اما درباره ملک‌الشعرا باید توضیح بدهم. البته ذکر این نکته درباره اشتباه سیاسی ملک‌الشعرا از قدر قیمت ادبی او هیچ‌چیزی کم نمی‌کند و این شاعر جدا از این لحاظ مورد احترام همه نخبگان ایران است، ولی با کمال تاسف باید بگویم ملک‌الشعرا مداح و وظیفه‌خواه وثوق‌الدوله بود و شعر معروفی که در متاع وثوق‌الدوله و علیه مرزا سروده است از آنجا نشات می‌گرفت که دست ملک در اهدایی انگلستان به وثوق‌الدوله بابت قرارداد، درگیر بود.

حدیث نیک و بد ما نوشته خواهد شد

زمانه را ورقی،‌ دفتری و دیواریست

گفتنی است در 17 مرداد 1298(ش) عقد قرارداد وثوق‌الدوله با انگلستان اعلام شد. این قرارداد که به قرارداد 1919(م) معروف شده است، اختیار همه امور نظامی و مالی و گمرکی ایران را منحصرا به دست مستشاران انگلیسی می‌داد و آن را تحت حمایت دولت بریتانیا می‌گذاشت. دولتهای فرانسه و آمریکا درخصوص عقد این قرارداد به انگلیس اعتراض کردند، جمعی از آزادیخواهان ایران بر ضد آن قیام کردند. وثوق‌الدوله، رئیس‌الوزرای وقت ایران که این قرارداد را امضا کرده بود با حبس و تبعید مخالفان و فرستادن احمدشاه، دو روز بعد از عقد قرارداد به اروپا و توقیف بعضی از جراید به اجرای مواد قرارداد مشغول شد. سرانجام این قرارداد شوم با مخالفت شدید مردم مواجه گشت و در فروردین 1300(ش) لغو شد. گفتنی است درباره میرزا کوچک‌خان حتی دشمنانش وی را آرمانگرایی شرافتمند، باوجدان و وطن‌دوستی صادق می‌پنداشتند.

* استاد در مورد مقاله ولادیمیر گنیس که در سال 2000(م) به زبان فرانسه تالیف شده کمی توضیح دهید؟

** ولادیمیر گنیس از معدود محققان روسی است که به شرح رویدادهای مربوط به جمهوری شوروی و سقوط نهضت کوچک‌خان همت گماشته است. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی سابق اسناد بایگانی شده تحت مراقبت خاصی در دسترس قرار گرفت و مقاله قابل تحسین بلشویک‌ها در گیلان پس از سقوط حکومت میرزا کوچک‌خان با استفاده از اسناد معتبر به وسیله ولادیمیر گنیس در سال 2000(م) تالیف شده است. در این مقاله گنیس متذکر شده است، بولشویک‌ها تعهد کرده‌اند در امور کشور دخالت نکنند و کوچک‌خان قول آنها را برای این که وطنش از فشار بیگانه رهایی یابد، باور کرد و همکاری نظامی با بلشویک‌ها را پذیرفت، اما برای برگردان به فارسی ترجمه فرانسوی آن مورد استفاده قرار گرفته است که انشاءالله در آینده نزدیک این مقاله ترجمه، چاپ و منتشر خواهد شد.

* تعدادی از کتابهای مرتبط با نهضت جنگل که دارای ماخذ و منابع هستند را نام ببرید؟

** مهمترین ماخذ تاریخ نهضت جنگل عبارت است از:

1-‌ کتاب (سردار جنگل) تالیف شادروان ابراهیم فخرایی (چاپ اول- سال 1344 هـ. ش) در سال 1376 چاپ سیزدهم آن انتشار یافته است. مرحوم فخرایی تصدی تشکیلات فرهنگی نهضت جنگل را به عهده داشت.

2-‌ کتاب (تاریخ انقلاب جنگل چاپ اول سال 1371 ه ش) به وسیله مرحوم محمدعلی گیلک از مدیران و رهبران نهضت جنگل تالیف شده است.

3-‌ سالها پیش از انتشار این دو کتاب، در سال 1326 (هـ.ش) کتاب (سیاست دولت شوروی در ایران) تالیف م- ع منشور گرکانی با استفاده از مدارک وزارت امور خارجه چاپ و منتشر شد. در این کتاب گرانقدر اشاره‌های مهم و قابل توجهی درباره وقایع تاریخ معاصر مانند قرارداد وثوق‌الدوله با انگلستان و تجاوز بولشویک‌ها به ایران و بخصوص نهضت جنگل و قیام کوچک‌خان علیه اشغالگران انگلیسی و روسی شده است.

* کتاب مدخلی بر بازشناسی جنگل براساس چه ماخذ و منابعی تنظیم شده است؟

** مدخلی بر بازشناسی نهضت جنگل براساس اسناد سازمان اسناد ملی ایران، وزارت امور خارجه، سفارت انگلستان، گزارشهای سفارت آلمان (برگهای جنگل) و ماخذهای گوناگون دیگر که مشخصات حدود 50 کتاب از این منابع در کتابخانه آخر کتاب ذکر شده، فراهم آمده است و سیر رویدادهای متوالی نهضت جنگل را از آغاز تا انجام به صورت منظم و با استناد به ماخذ برحسب تاریخ مرسوم و متداول، هجری شمسی بیان می‌کند.