کلام «گزیده» و سیاست «سنجیده»

دکتر حسن سبحانی: کم گفتن و گزیده گفتن از جمله توصیه هایی است که هم در ادبیات دینی ما و هم در ادبیات ملی ما به میزان فراوانی به چشم می خورد. در فواید و حکمت های این توصیه هم داستان , هم ضرب المثل , هم تاکید دینی وهم مباحث جدی اجتماعی بوجود آمده است بنحوی که صاحبان این ویژگی ها افرادی دارای حلم وصبر و متانت وفهیم دانسته می شوند و مشی و روش آنان پسندیده محسوب می گردد. از سوی دیگر زیاد گفتن و حرافی مورد مذمت قرار دارد وصاحبان خود را از آن خصوصیات عالی تهی وبی بهره می نمایاند. هر چند در مواقعی تاکید بر این توصیه اساسی ومهم از سوی افرادی که به فلسفه آن واقف نبوده اند حمل بر تک صدایی در فضای سیاسی کشور شده و بدین بهانه از تمسک به کم گفتن پرهیز گردیده است لیکن مقوله مانعه الجمع نبودن چند صدائی با کم گوئی و گزیده گوئی در نزد عقول آدمیان با معرفت عادی پذیرفتنی است ولذا بحث از آن نمی تواند ما را به ورای انسداد سیاسی در گفتار وارد سازد و بدان متهم نماید. با این استدلال و با عنایت به اینکه مسئولین عمدتا سیاسی کشور ما به میزان بیشتر ومسئولین سایر عرصه های فعالیت (غیرسیاسی ) بطور دائم در معرض شرایطی هستند که گوئی صحبت کردن آنان اجتناب ناپذیر است , نکاتی را جهت تامل یادآوری می نماید.
1 ـ موضوعاتی که گوینده و یا سخنران , آن ها را محور سخن و یا کلام خود قرار می دهد هر قدر ماهیت سیاسی داشته باشند از حساسیت بیشتری برخوردار و در نتیجه به مراقبت بیشتری نیازمند می باشند. در بین موضوعات سیاسی نیز حتما نوعی طبقه بندی موضوعی رخ می نماید که بیانگر حساسیت بسیار بیشتر یک موضوع نسبت به دیگری است .درک این حساسیت از یک طرف وجمع حساسیت یک موضوع با شخصیت و مسئولیت بیان کننده آن از طرف دیگر از جمله نکاتی است که ضرورتا باید به شدت مورد عنایت ویژه قرارگیرد.بنحوی که سخنران و یا گوینده این اطمینان را پیدا کند که محتوای مطرح شده توسط وی در قالبی به روز شده ومنطبق با نهایی ترین مواضع سیاسی کشور در موضوع مورد اشاره قرار دارد وتحقیقا با لحاظ مصالح ملی و ارزیابی بازتاب های کلام از جانب مخاطبین وسیع الطیف آن ایراد می گردد.
2 ـ هرقدر موضوعات مورد بحث حساس تر باشند , نحوه ارائه آن باید دقیق تر انتخاب شود. معمولادر اینگونه موارد باید متن کلام و یاحتی سخنرانی به صورت مکتوب تهیه شده باشد و در تهیه آن مجموعه کارشنان ذیربط در فرصتی کافی امکان ارائه دیدگاهها و انطباق دادن نظریات کارشناسی باتحولات به روز در خصوص موضوع وشناخت میزان اطلاع و نوع تلقی ورویکرد مخاطبان مختلف اعم از موافق و مخالف را در آن زمینه داشته باشند. بدیهی است انتخاب واژه ها و کلمات و نحوه چینش آن ها و تندی وکندی حاصل از این آرایش کلمات حتما باید مد نظر تهیه کنندگان کلام و یا سخن مهم سیاسی در معرض ایراد و یا ارسال بوده باشد حتی آرایش وپیرایش ادبی موضوع هم تا حدی که صراحت ویا اجمال مورد نظر رادر کلام مورد ملاحظه قرار گیرد از الزمات اجتناب ناپذیری است که باید مورد توجه باشد. با این دغدغه ها و ملحوظات , سخنران ویا ایرادکننده کلام دقیقا همان مکتوب تهیه شده را قرائت می کند و مطلبی به آن نمی افزاید و یا از آن نمی کاهد البته قبل ازنهایی شدن متن , ضمن تصمیمات پیشین اعمال آن ها را گوشزد کرده و آوردن آنها را در مکتوب سیاسی تهیه شده در صورتی که منطبق با موازین مسلم سیاسی کشور باشد , مطالبه می نماید. بسیاری از مسئولین سیاسی ارشد رده های بالای کشورهای معمولا از این قاعده پیروی می کنند و چون ظرافت و دقت لازم را در کلامی که ایراد خواهد شد دخالت داده اند , بطور طبیعی هم کم گوئی وهم گزیده گویی را مراعات کرده و لذا از کمترین دغدغه محتمل در خصوص عوارض وپیامدهای پیش بینی نشده معطوف به کلام و یا سخن خویش برخوردار هستند.
3 ـ کم و بیش برای مسئولین سیاسی کشورها در رده های مختلف اتفاق می افتد که باید در جمع عده کثیری از مردم که مخاطبانی از طبقات مختلف اجتماعی و دارنده تحصیلات متفاوت و صاحبان دیدگاههای مختلف سیاسی هستند سخنرانی کنند . در چنین اجتماعاتی به دلیل همان وسیع الطیف بودن ترکیب مخاطبان و یا حضار , انتخاب موضوعات مشخصی برای ایراد کلام کار ساده ای نیست و بخصوص امکان ارائه بیان تحلیلی در خصوص موضوعات خیلی زیاد نمی باشد. در این ارتباط باید توجه داشت که موضوعات مورد انتخاب بنحوی باشند که در پیرامون آن ها حساسیت های زیاد سیاسی وجود نداشته باشد واگر به هر دلیلی زمینه های سخن ایجاب کرد که بعضی موضوعات حساس سیاسی مورد اشاره قرار گیرد باید این طمانینه و آرامش و اطمینان در سخنران وجود داشته باشد که تحت تاثیر احساسات ابراز شده از طرف جمعیت مبادرت به بیان مطالب و موضوعات وحتی واژه ها و کلماتی ننماید که در شرایط طبیعی و عادی , عاری از احساسات جمعیت , آن ها را به صورتی که در جمع ایراد کرده است مطرح نمی ساخت . وجود برخی از تصمیمات که بعضا از سوی دفاتر مقامات سیاسی بعد از بیان سخن و یا ارائه مطلب و یاحتی مصاحبه ها اعلام می شود می تواند ناظر بر غفلت از همین نکته سیاسی تلقی شود.
4 ـ انتخاب محورهای سخن در اجتماعات مردم نیز یکی دیگر از موضوعات بسیار مهم است که غفلت از آن می تواندحداقل از آثار مثبت معطوف به فضای سیاسی بوجود آمده ناشی از آن اجتماعات بکاهد و احتمالا در یک تبیین دقیق تر , بروز برخی مشکلات را برای آینده تدارک نماید. به راستی مسئولین سیاسی , اقتصادی و فرهنگی کشور در اجتماعات مردمی باید از چه موضوعاتی صحبت کنند آیا این موضوعات دارای محدوده ای معین و در نتیجه از شماره کمی برخوردارند و یا چون محدوده معینی را دربر نمی گیرند لذا می توانند تا حدودی خارج از شماره و اندازه نیز باشند. آیا درنظام های سیاسی , اقتصادی و فرهنگی کشور بطور مجزا و در مجموع نظام حاکم بر کشور بطور ترکیبی موضوع مطالب و سطح و محدوده آنچه که باید در فضاهای مردمی بیان و از مردم برای حل مشکلی و یا رسیدن به دستاوردی و یا تصحیح رفتاری و یا بنیاد حرکتی جدید استمداد طلبیده شود مورد بحث و تصمیم گیری قرار دارد. به عبارت دیگر فرض بر آن است که هر جامعه ای در هر برهه ای از زمان , درگیر پرداختن به موضوعات معینی است و باید همه امکانات و توانمندی ها درجهت رسیدن به اهداف مورد نظر از موضوعات متبلور شود. آیادر خصوص جامعه ماچنین فرضی مصداق دارد؟
متاسفانه بسیار دیده می شود که درسخنان عمده مسئولین کشور , تعادل مورد نیاز در پرداختن به مشکلات وکمبودها از یک طرف و امکانات وتوانمندی های کشور از طرف دیگر مورد ملاحظه قرار نمی گیردو بعضا بجای اینکه مردم را به سمت کار وکوشش و تلاش و پذیرش مضایق وتنگناها(در میان مدت ) برای نائل شدن به آینده ای مطئمن و درخشان جهت دهی کنند مدام بر طبل مطالبه خواسته ها وبیان کمبودها وکاستی های آنان کوبیده می شود به نحوی که مردم به جای اینکه به ادراک مربوط به ضرورت اعمال عدالت در توزیع امکانات موجود کشور هدایت شوند و راضی باشند به اینکه چون امکانات محدود بطور عادلانه توزیع گردیده است باید کم آن را هم مورد پاسداری و قدرشناسی قرار داد به سمت و سوئی هدایت می شوند که بعضا تقاضاها و خواسته هائی فراتر از امکانات موجود کشور مطالبه می کنند و چون برای هیچ جامعه ای , حتی اگر با کارآمدی عمل نماید تحقق هم خواسته های عمومی درکوتاه و حتی میان مدت ممکن نیست , متاسفانه سر از منفی بافی و عیب جوئی و بی ارزش تلقی کردن کارهای انجام شده در می آورند و درنتیجه به انسان هایی مبدل می شوند که همواره نیمه خالی لیوان را می بینند در حالیکه حداقل انصاف و انتظار آن است که مجموعه دونیمه پر و خالی لیوان با همدیگر مورد ملاحظه قرار گیرد.
ما معتقدیم که عقل سیاسی و منطق اقتصادی حکم می کند که مسئولین کشور باپیروی از یک مشی داهیانه وروش عالمانه به تعدیل تقاضا و خواسته های عمومی , متناسب با امکانات در اختیار کشور بپردازند و اجتماعات مردم را به کلاسی برای آموزش وفهم و وقوف بر مشکلات کشور و ضرورت همکاری برای حل ویا کاهش آن مشکلات مبدل کنند. بدین ترتیب کلام مسئول حول وحوش موضوعات معینی شکل می گیرد و دیگر ضرورت ندارد که کلی گوئی های نه چندان مفید و در مواردی مشکل زا , فضای سخنرانی ها را دربر بگیرند.
و اما آنسوی کم گویی و گزیده گوئی این معنی است که باید بسیار شنید و در آن ها تامل کرد.آنانکه کمترمی گویند وبیشتر می شنوند , دانسته های خود را با دانسته های دیگران گره می زنند و این مهم برای همه مفید و البته برای آنان که تمشیت امور خلق را برعهده دارند , مفیدتر و بنظر می رسید الزامی باشد.البته گوش کردن , خود « هنر » است و بعضی ها از این هنر کمتر بهره مند هستند و باید اذعان داشت که مسئولین سیاسی ما هم عمدتا قبل و پیش از آنکه شنونده باشند , گوینده و سخنران هستند. چنین پدیده ای برای حاکمیت سم مهلک است زیرا ایجاد ارتباط های یکسویه هم به متراکم شدن نکات گفتنی در اذهان آنان که می خواهند بگویند منجر می شود و مجرایی برای بیان پیدا نمی کند و هم حکومت را از استماع آن مطالب محروم می سازد و در نتیجه بسیاری از مطالب مفید , هشدار دهنده و اصلاح کننده به هدر می روند و جامعه از ناحیه آن ها ارتقا نمی یابد.
بدیهی است منظور ما آن نیست که مسئولین باید وقت بگذارند و مطالب را بشنوند زیرااین کار متناسب بادرجات مسئولیت بعضی غیرممکن می شود اما خواندن مطالب مکتوب که به صورت مختلف در اختیار قرار می گیرد و ملتزم بودن به این معنی که به محتوای آن ها حداکثر توجه ممکن معطوف گردد , هم از جمله بایسته های آن سوی سکه کم گوئی وگزیده گوئی است . شاید به همین دلیل باشدکه یک بیان مصطلح در بین مردم که می گوید « خداوند دو گوش و یک دهان داده است یعنی دوتا بشنو و یکی بیش مگوی » , بیان مناسبی است . ما در مجموع و با عنایت به آنچه در عرصه نظامات مختلف کشورمان می گذرد توصیه به کم گفتن گزیده گفتن و از روی مکتوب قرائت کردن و ملتزم بودن به خوب شنیدن رااز استلزامات سیاست در کشورمان می دانیم و انشاالله که چنین شود.