افزایش مصرف سالانه انرژی در ایران

بی‌بی‌سی- کاوه امیدوار: مصرف انرژی در ایران به طور میانگین ده درصد در هر سال رشد دارد و دولت در تلاش است تا به هر طریق ممکن این رشد بی رویه را کنترل کند. کارشناسان، ارزان بودن منابع انرژی در ایران و استفاده از فناوری های قدیمی در صنعت حمل و نقل و ساختمان را از جمله علل افزایش مصرف انرژی می دانند. برخی آمارهای رسمی ارزش انرژی مصرفی ایران را سالانه بیش از98 میلیارد دلار برآورد می کند که به گفته کارشناسان یک چهارم این انرژی قابل صرفه جویی است. در ایران، بیش از 20 درصد انرژی مورد نیاز از نفت و مشتقات آن به دست می آید و در صورتی که این روند مصرف ادامه یابد در آینده ای نه چندان دور ایران باید تمام تولید نفت خود که مهمترین منبع درآمدی ارزی آن نیز به شمار می رود، در داخل مصرف کند.
آینده نفت
وزارت نفت ذخایر نفت ایران را130میلیارد بشکه برآورد کرده است هر چند سازمان های بین المللی رقمی کمتر از 100 میلیارد بشکه را واقعی تر می دانند. کارشناسان نفتی عقیده دارند اگر ایران بخواهد به عنوان دومین تولید کننده عضو اوپک سهم حدود 15درصدی خود را در اوپک حفظ کند باید در20 سال آینده لااقل تولید خود را به بیش از 8میلیون بشکه در روز برساند. ایران در حال حاضر چهار میلیون و 200هزار بشکه نفت تولید می کند که حدود یک میلیون و 600هزار بشکه از آن در داخل پالایش و به مصرف داخلی می رسد و بقیه صادر می شود.
واقعیت پیش روی ایران این است که اغلب مخازن نفتی کشور در نیمه دوم عمر خود قرار دارند و ظرفیت تولید سالانه آنها به طور متوسط نزدیک به 200هزار بشکه کاهش می یابد. به زبان دیگر مخازن پربازده و کم هزینه دوران پیری خود را سپری می کنند و بقیه مخازن نفتی نیز پرهزینه و کم بازده هستند. از همین رو تحلیلگران انرژی معتقدند ایران بدون سرمایه گذاری سنگین و منابع مالی خارجی امکان حفظ سقف تولید را نخواهد داشت.
منابع عظیم گاز
در کنار منابع عظیم نفت، ایران بعد از روسیه بزرگترین منابع گاز جهان را در اختیار دارد اما ایران تنها 4درصد گاز جهان را تولید می کند که عمدتا در داخل مصرف می شود و بخشی نیز به چاه های نفت تزریق می شود. گاز نیمی از مصرف انرژی ایران را تشکیل می دهد و دولت ایران قصد دارد برای بالا بردن این سهم، سرمایه گذاری در بخش گاز را افزایش دهد.
وزارت نفت ایران از هشت سال پیش عمده نیروی خود را صرف بهره برداری از میدان گازی پارس جنوبی کرده که با کشور قطر مشترک است و نیمی از ذخایر گاز این کشور را در خود جای داده است. با وجود تلاش های صورت گرفته در چند سال اخیر برای افزایش تولید گاز در ایران هنوز ظرفیت تولید گاز ایران از400میلیون متر مکعب در روز تجاوز نکرده و نزدیک به 100میلیون متر مکعب از برنامه پیش بینی شده توسط دولت جمهوری اسلامی عقب تر است. در عین حال آمارهای موجود نشان می دهد که در دهه گذشته جمعیت تحت پوشش شبکه گاز در ایران بیش از دو برابر شده و از 19 میلیون نفر در سال 1357 به بیش از42 میلیون نفر در حال حاضر رسیده است.
برنامه هایی نیز برای گاز سوز کردن خودروها در کشور به اجرا درآمده اما به نظر می رسد تعداد خودروهای گاز سوز شده هنوز چندان زیاد نیست و مراکز سوختگیری این خودروها نیز در مقیاسی محدود ساخته شده است. ایران با دارا بودن 28تریلیون متر مکعب گاز حدود 18 درصد ذخایر ثابت شده گاز جهان را در اختیار دارد اما در تجارت جهانی گاز نقش چندانی ندارد و مهمترین قرارداد صادراتی گاز این کشور با ترکیه است که سالانه مقادیری گاز به آن کشور صادر می کند اما به همان میزان نیز از ترکمنستان وارد می کند.
به نظر می رسد تا به نتیجه رسیدن قراردادهای صادرات گاز به کشورهای هند، پاکستان، ارمنستان، امارات، کویت و در نهایت اروپا راه درازی در پیش است و تا آن زمان ایران به سادگی نتواند روی گاز به عنوان منبع درآمد ارزی حساب باز کند.
موانع تولید برق
بنا به آمار منتشر شده توان تولید برق ایران حدود 38هزار مگاوات است و با توجه به رشد ده درصدی مصرف انرژی، کشور باید سالانه بیش از سه هزار مگاوات نیروگاه جدید بر ظرفیت خود اضافه کند تا بتواند روند رشد مصرف را کنترل کند. برآوردها نشان می دهد که برای تامین این حجم مصرف دولت ایران باید سالانه حدود3500میلیارد تومان (چیزی حدود4میلیارد دلار) سرمایه گذاری جدید انجام دهد تا از پس رشد روز افزون و بی رویه مصرف برق برآید. این در حالی است که بخش برق کشور با کمبود منابع مالی دست و پنجه نرم می کند و نظر نمی رسد به آسانی از پس این وضعیت بر آید و شاید از همین روست که کارشناسان پیش بینی می کنند در ده سال آینده ایران ناگزیر به جذب سرمایه بخش خصوصی داخلی و خارجی برای تولید برق باشد.
طبق برنامه اعلام شده دولت ، هدف کشور تولید 30هزار مگاوات برق ظرف ده سال آینده است که گفته می شود هزینه تولید 18 هزار مگاوات آن از طریق منابع دولتی و 12هزار مگاوات دیگر از طریق بخش خصوصی داخلی و خارجی تامین خواهد شد. به عقیده برخی ناظران اگر دولت نتواند زمینه همکاری بخش خصوصی و نظر مساعد شرکت های داخلی و خارجی را برای سرمایه گذاری در بخش برق جلب کند، شهروندان باید در سال های آینده منتظر خاموشی های گسترده در نقاط مختلف کشور باشند.
انرژی‌های نو
با توجه به اطلاعات موجود به نظر می رسد منابع دیگر انرژی هنوز جایگاه درخوری در ایران نیافته اند و عموما در حد تجربه هایی محدود در نقاط پراکنده ای از کشور خلاصه می شوند. تا کنون تلاش هایی برای استفاده از انرژی بادی در اطراف شهر منجیل صورت گرفته و توربین هایی برای تولید برق در این منطقه نصب شده، اما بنا به آمار تولید برق آن از 15مگاوات تجاوز نمی کند. همچنین برنامه هایی نیز برای احداث نیروگاه های بادی در استان خراسان، در حال اجراست و دولت این کشور پیش بینی کرده است در چهار سال آینده تولید برق با بهره گیری از انرژی باد به150مگاوات برسد.
از سوی دیگر در وزارت نیرو برنامه ای برای استفاده از منابع انرژی زمین گرمایی (ژئوترمال) تهیه شده است تا از این انرژی برای تولید برق استفاده شود. بنا به گزارش های موجود، به همین منظور چاه های عمیقی در حوالی کوه سبلان حفر شده و قرار است در طول برنامه پنج ساله چهارم توسعه، از این چاه های عمیق گرمای مورد نیاز برای 100مگاوات برق استخراج شود.
هزینه بالای انرژی‌های پاک
استفاده از انرژی خورشیدی نیز به ویژه در مناطقی از شرق ایران مورد توجه است و برای اولین بار دولت بیش از هزار آبگرمکن خورشیدی در شهرهای بوشهر، طبس، یزد، زاهدان، بجنورد و اصفهان نصب کرده است. انرژی زمین گرمایی اگر چه نسبت به انرژی خورشیدی هزینه کمتری دارد اما بازهم دو برابر انرژی باد خرج بر می دارد و به نظر نمی رسد این انرژی های نو در آینده ای نزدیک نقش چندانی در تامین برق ایران بازی کنند.
در کنار این انرژی های پاک، ایران در صدد استفاده از انرژی هسته ای است و سعی دارد بخشی از برق مصرفی خود را از این طریق تامین کند.
اولین نیروگاه هسته ای کشور در بوشهر با همکاری روس ها مراحل پایانی خود را می گذراند.