تکاپوى تاریخى نپال

فاضلی بیرجندی
هرچند سرنوشت جوامع بشرى به تعداد آنها متفاوت و بسته به رفتار اعضا و در عین حال ناشى از آن است، رویدادهاى جارى در کشور نپال تا حدودى یادآور تحولات و انقلاب برخى کشورها در دهه هاى گذشته است. در نپال گروه بزرگ مردم ناراضى از استبداد شاه هفته ها است که به خیابان مى ریزند و خواستار عبور از پادشاهى و رسیدن به آزادى هستند. البته به رغم آن که کشور کوچک و کوهستانى نپال عمدتاً فقیر و روستایى است، ناآرامى ها در حوزه هاى شهرى به وقوع پیوسته است. این در حالى است که طى سال ها و دهه گذشته موارد وقوع ناآرامى در نپال انحصاراً با نام چریک هاى چپ گراى مائوئیست همراه بود که هرازگاهى ضمن تداوم به سلسله حملات خود به مراکز سیاسى و عمدتاً نظامى به مبارزه با پادشاهى راست گراى حاکم ادامه مى دادند. آنها به موجب مشى آیینى خود بر آن بودند که ناآرامى هاى مردم را از روستاها سامان داده به مراکز شهرى بکشانند. اما در ناآرامى هاى شهرى هفته هاى اخیر از یک سو کم ترین نامى از مائوئیست ها، سردمداران اولیه و مهم مبارزه با حکومت پادشاهى برده نمى شود و از سوى دیگر مائوئیست ها خود قبلاً به صورت رسمى اعلام آتش بس کرده و به روند مبارزه مدنى پیوسته اند. آنها به این ترتیب اگرچه از موقعیت سردمدارى مبارزات ضدشاهى خارج شده اند با درک موقعیت فعلى زمینه را براى مبارزه سیاسى غیرخشونت آمیز مهیا ساخته‌اند.
این در حالى است که ناآرامى ها همچنان ادامه داشته و در مواردى به زد و خورد با ماموران نظامى یا انتظامى نیز کشیده مى شود. اعتصاب در شهرهاى مختلف، کشور را فلج کرده و ادامه تظاهرات مردمى سرانجام کار را به آنجا رساند که پادشاه گیانندرا پذیرفت که دولت را به مخالفان واگذارد. او با این تدبیر هوشمندانه خواست تا بخشى از اختلافات حاصله میان ناراضیان با حکومت را به درون ناراضیان سوق دهد. زیرا ناراضیان به رغم فراوانى و برخوردارى از پشتوانه توده اى، فاقد انسجام سازمانى و نیز فاقد مشى سیاسى تبیین شده هستند. بنا به همین دلیل است که با گذشت چندین روز از این حرکت شاه، ناراضیان نتوانسته اند بر سر معرفى نامزدى براى ریاست بر دولت به تفاهم برسند. این تدبیر گیانندرا درسى است که حکومت ها امواج نارضایتى توده اى را، هر چند بزرگ، مى توانند با اندکى تدبیر و حفظ قدرت عمل به سوى مسیر دلخواه هدایت کرده و بر آن سوار شوند. کارى که شاه گیانندرا به رغم نداشتن پیشینه حکومتى و سیاسى قابل توجه به سادگى از پس آن برآمد. دیگر نکته در ناآرامى هاى نپال که از سوق دادن نارضایتى ها به سوى حرکتى توده اى قابل دریافت است به حاشیه راندن مائوئیست ها از جریان ناآرامى هاى مردمى است. روشن است که چنانچه گیانندرا با مائوئیست ها رویارو بود نمى توانست به همین سادگى فعلى تعیین ریاست دولت را به آنها واگذار کند.
چه آنها داراى سابقه سیاسى و چارچوب تشکیلاتى (صرف نظر از ارزش گذارى آن) بوده و هستند که به آنها امکان عمل سیاسى روشن و حرکت سیاسى منسجم را مى دهد که بر ناآرامى توده اى حکمفرما است. مطلب حائز اهمیت دیگر جدال دو غول بزرگ همسایه در نپال است. کشور نپال تا حدودى به منزله سپرى است که دو کشور چین و هند را در بخش هایى از یکدیگر جدا نگه داشته است. اما بدیهى است که دو همسایه در ناآرامى هاى اخیر تماشاگر منفعل نباشند. توده اى شدن ناآرامى ها هرچند با درایتى که گیانندرا نشان داده لااقل تاکنون منافعى را براى وى حاصل کرده اما با کنار زده شدن مائوئیست ها که جریانى وابسته به مشى و عمل مائو است، در واقع خط عمل چینى ها را در نپال محدود کرده است. در این شرایط طبیعى است که دولت هند از محدود شدن همسایه بزرگ در رویداد هاى نپال حداکثر بهره بردارى را خواهد کرد. و کلام آخر آن که نپال با ناآرامى هاى جارى در حال پوست انداختن است تا از حالت کشورى فراموش شده و عقب مانده خارج شود، گویى نپال مى خواهد راهى به درون جامعه بشرى باز کند که در حال به هم پیوستن است. دنیاى امروز راهى را مى رود که در آن اعضاى مسکوت مانده و ناهمسان محکوم به نابودى هستند. به عبارتى ناآرامى هاى جارى نپال را مى توان تکاپو و تکانى در دل تاریخ دید.