قدرت چانه زنى

1- مذاکره (negotiation) و در مفهوم خاص آن چانه زنى یا مصالحه (bargaining) اساساً اصطلاحى است که از اقتصاد به نظریات سیاسى راه یافته است. یک دلیل آن که چرا اهالى بازار و کسب و کار زودتر از بقیه به چنین نیاز و ضرورتى واقف مى شوند نیز مى تواند ملموس بودن مفاهیمى چون سود و زیان یا ریسک است. چنانکه در صورت بروز بحرانى اجتماعى، سیاسى و یا بین المللى، بازارهایى چون نفت، طلا، ارز و بورس همواره زودتر از دیگران واکنش نشان مى دهند. به گونه اى که مى توان بازار را دماسنج تحولات خرد و کلان سیاسى و بین المللى دانست. از آنجا که اقتصاد از میان رشته هاى علوم انسانى بیشترین نزدیکى را با علوم دقیقه دارد، صاحبنظران اقتصادى نیز بیشترین تلاش را براى قاعده مندى و پیش بینى پذیر کردن پیامدهاى چنین رویدادهایى به عمل مى آورند.
هدف مذاکره نیز از منظر تئورى هاى سیاسى چون بازى ها یا چانه زنى، متاثر از علم اقتصاد تلاش براى به حداکثر رساندن (maximize) سود و به حداقل رساندن (minimize) زیان است. از این رو مفاهیم فرعى دیگرى چون بازى با حاصل جمع جبرى صفر و غیرصفر (zero sum and non-zero sum) و بازى برد _ برد، باخت _ باخت و یا برد _ باخت است. در واقع از طریق مذاکره از آنجا که هدف سود حداکثرى و زیان حداقلى است، سود هر طرف متضمن سود و نه زیان طرف دیگر مذاکره نیز خواهد بود. از این رو بازى هاى باخت _ باخت یا برد _ باخت کمتر در مذاکره و معامله مجال بروز پیدا مى کند و سود و زیان آن نسبى است. اما مذاکره شرایطى نیز دارد که از جمله آن به موقعیت طرف هاى مذاکره کننده نیز مى توان اشاره کرد. مثلاً در وضعیت متقارن یا نزدیک به هم (symmetic) میزان برد هر یک از طرفین برابر یا نزدیک به هم است و در وضعیت نامتقارن (asymmetic) این طرف برتر است که سهم بیشترى از برد را نصیب خود مى کند ولى در همین وضعیت نیز طرف ضعیف تر به اندازه سهم خود سود مى برد و یا دست کم این سود به مراتب بیشتر از سودى است که از وضعیتى غیرمذاکره به دست مى آورد و به همین میزان زیان آن کمتر از زیان ناشى از رویارویى و جنگ است.
2- از همین نکته آخر مى توان به بحث جارى در پرونده هسته اى ایران که با اعلام ورود به باشگاه کشورهاى هسته اى جهان به یکى از نقطه عطف هایش رسیده است، نقبى زد. مسئولان جمهورى اسلامى در 28 سال گذشته همواره در توجیه ناآمادگى خود براى هر گونه مذاکره با طرف اصلى مخاصمه به شرایط نابرابرى که بر میز مذاکره حکمفرما بود اشاره مى کردند و داشتن رابطه را در این شرایط به رابطه گرگ و میش تشبیه مى کردند که در واقع به همان مذاکره در وضعیت نامتقارن اشاره داشته است که این مسئله نیز بیش از آنکه ناشى از خباثت طبع طرف قدرتمند باشد از ماهیت قدرت برمى خیزد.البته جمهورى اسلامى همواره با سرکشى به حوزه هاى ممنوعه نظام بین الملل در زمینه فناورى هاى حساس نشان داده بود که راه چاره را براى فائق آمدن بر شرایط نابرابرى در دستیابى به توانایى هاى خاص مى بیند.
رسیدن به چنان موقعیتى نه تنها آن گونه که این روزها تاکید مى شود افزایش حیثیت و پرستیژ بین المللى کشور را در پى دارد بلکه از دید مسئولان امر مى تواند دربردارنده توانایى هاى دیگر نیز باشد که نتیجه آن در هر دو وضعیت مذاکره و غیرمذاکره (تحریم، رویارویى و درگیرى) خود را نشان مى دهد. آنچه تاکنون ایران انجام داده، گذشته از پاره اى شعارهاى احساس برانگیز که گاه ماهیتى تهدیدآمیز به خود مى گرفت، نشان از بازى پیچیده و ماهرانه اى دارد که مى تواند هم تامین کننده منافع بیشتر براى کشور باشد و هم تهدیدها و چالش هاى دیگرى را دامن بزند.
در ماه هاى گذشته تقریباً همه اعضاى مطرح جامعه بین المللى و بسیارى از چهره ها و محافل داخلى از مسئولان جمهورى اسلامى خواسته اند که مذاکره و مصالحه را به عنوان راهکارى اساسى براى فائق آمدن بر شرایط ناشى از پیچیده شدن پرونده هسته اى بپذیرند و در واقع با ترجیح مصالح و ملاحظات سیاسى بر حقایق غیرقابل انکار حقوقى از حادتر شدن موضوع رویارویى در پرونده هسته اى بکاهند. موضوعى که به دلیل رسیدن هریک از طرفین مذاکره به نقطه انعطاف ناپذیر، برگشت ناپذیر نیز نشان مى دهد.
یکى از دلایل پس پشت ذهن تصمیم گیران در مسئله هسته اى احتمالاً این بوده که عقب نشینى از مواضع از پیش اعلام شده به تحقیر ملى ایرانیان منجر شده و به علاوه موجب شروع بازى دومینویى خواهد شد که عقب نشینى هاى بعدى نظام جمهورى اسلامى را در مواضع آشتى ناپذیر بین المللى اش در پى دارد. امروزه و پس از اعلام دستیابى ایران به چرخه کامل سوخت هسته اى در مقیاس آزمایشگاهى به نظر مى رسد همان گونه که هاشمى رفسنجانى در گفت وگو با خبرگزارى رسمى کویت گفت، شرایط در آستانه سفر محمد البرادعى به ایران به گونه اى آشکار تغییر کرده باشد.
در این شرایط، ایران تا حد زیادى توانسته است از وضعیت نامتقارن در مذاکره با غرب فائق آید و خود را به وضعیت متقارن نزدیک تر کند. در چنین شرایطى که اگر کمى دیر نشده باشد بیش از هر زمان دیگرى مذاکره و مصالحه مى تواند طرف ایرانى را به کسب سود حداکثرى و زیان حداقلى نزدیک کند و عقب نشینى هم اگر صورت گیرد به منزله تحقیر ملى یا عقب نشینى گام به گام تلقى نخواهد شد. بى شک قرار گرفتن در وضعیت مذاکره به ویژه با آمریکا که هم اکنون دوطرف دست کم در مورد عراق براى حصول آن به توافق رسیده اند، زیان کمترى از زمانى دارد که هر دو در وضعیت غیرمذاکره دیگر گزینه ها را سبک و سنگین کنند و براى همدیگر خط و نشان بکشند.