چشم‌انداز تحولات خاورمیانه

درافشانى
اگر حمله نظامى آمریکا به عراق را برآمده از تحولات پس از حادثه 11سپتامبر در آمریکا و مبارزه ادعایى واشنگتن علیه تروریسم و بنیادگرایى القاعده و مقابله با محور شرارت تعریف کنیم، در آغاز چهارمین سال حضور نظامى آمریکا در عراق نیز بایستى تحولات خاورمیانه در سال جدید را بیش از هر چیز، تحت تأثیر آن ارزیابى کرد. از این رو آنچه در عراق، سوریه و لبنان، سرزمین هاى اشغالى فلسطین و یا در کشورهاى عربى خلیج فارس اتفاق افتاده و یا خواهد افتاد، مى تواند قابل درک باشد.
1- عراق:
عراق که چهارمین سال اشغال نظامى آمریکا را تجربه مى کند، شرایطى متفاوت دارد. سقوط رژیم بعثى صدام به رغم حضور نظامى آمریکا نتوانسته ضریب امنیت عمومى در این کشور را افزایش دهد. زرقاوى و شبه نظامیان مسلح عراقى و دیگر عناصر شورشى، غالب نقاط عراق را صحنه رویارویى با آمریکا قرارداده اند. فعالیت عناصر مرتبط با القاعده و بن لادن در عراق اگرچه به زعمى مى تواند مستمسکى براى ادامه حضور نظامى آمریکا در عراق باشد، اما اهداف بلندمدت و اصلى آمریکا در عراق را نیز با مشکلات و اختلالاتى مواجه مى نماید. فراز وفرود عملیات تروریستى در عراق که بعضاً رنگ و بوى فرقه اى و مذهبى نیز به خود گرفته است، خطرات درغلطیدن این کشور به کام جنگ داخلى را افزایش داده است. با این حال تشکیل جلسه پارلمان دائم عراق، یک پیروزى براى احزاب و جریاناتى است که قایل به راه حل سیاسى جهت رسیدن به ثبات و آرامش در کشورشان هستند. در این میان پیروزى ائتلاف عراق یکپارچه به عنوان تأثیرگذارترین تشکل و جبهه شیعى در عراق وزن سیاسى خود را باز هم نشان داده است. پیروزى این ائتلاف البته چندان با خواسته هاى آمریکا سازگارى نداشته است. به قدرت رسیدن یک شخصیت لائیک شیعه در پست نخست وزیرى عراق مورد پسند و نظر آمریکایى ها بوده است. کش و قوس انتخاب نامزد نخست وزیرى و تعویق هاى مکرر افتتاح پارلمان جدید عراق و تحولات بعدى آن را بایستى در برآورده نشدن انتظارات آمریکایى ها جست وجو کرد. با این حال ائتلاف یکپارچه عراق درهم اندیشى با جناحهاى معتدل سیاسى اعراق اهل سنت و کردها مسیر دشوار و در عین حال خطرناکى را براى رسیدن به جاده ثبات و آرامش در عراق پیش رو دارد. دشوارى این مسیر از آنجا مى تواند خطرناک باشد که اهداف و خواسته هاى مشکوک آمریکا براى متمایل ساختن دولت جدید عراق به سیاستهاى واشنگتن در کمین است. با این حال جدا از ظرفیت و پتانسیل هاى احتمالى عراق براى درافتادن به دامان جنگ داخلى، این کشور از وضعیت متفاوتى نسبت به دیگران برخوردار است. این وضعیت که با حضور نظامى آمریکا در آن تعریف مى شود با توجه به اهداف و برنامه هاى آمریکا در عراق و الگوسازى آن براى دیگران به عرصه آزمون و خطا تبدیل شده است. بنابراین به نظر مى رسد در شرایطى که واشنگتن تجربه عراق را یک مدل براى ارائه دیدگاهها، اهداف و برنامه هاى خود در نظر گرفته است، این عراقى ها هستند که از فرصت پیش آمده در جهت منافع ملى و ساختن آینده در حال بهره بردارى هستند. به همین جهت چشم انداز تحولات عراق را در چالش هاى آشکار و پنهان این دو خواسته داخلى و خارجى مشاهده کرد. چالش هایى که بعضاً مى تواند عراق را همچنان در دو راهى بهشت و جهنم نگاه دارد.
2- فلسطین:
پیروزى درخشان و البته غافلگیرکننده جنبش مقاومت اسلامى فلسططین (حماس) در انتخابات پارلمانى فلسطین که جنبش فتح را به حاشیه کشاند، فضاى سیاسى داخلى و خارجى فلسطین را به شدت تحت تأثیر قرار داده است. این پیروزى که نمایانگر خواست و سلیقه سیاسى فلسطینى ها محسوب مى گردد، با واکنش سخت و تهدیدآمیز اسرائیل و آمریکا مواجه شده است. یورش رژیم صهیونیستى به زندان اریحا و ربودن «احمد سعدات» رهبر جبهه خلق براى آزادى فلسطین از سوى این رژیم که با تهدید به ترور «اسماعیل هنیسه» همراه گردید.
با این حال کسب اکثریت کرسى هاى پارلمانى فلسطین از سوى جنبش حماس یک پیروزى با سازوکار دموکراتیک براى مقاومت محسوب مى گردد، این پیروزى که طى آن رقیب سختى یعنى جنبش فتح پشت سر گذاشته شده است، بازگوکننده تغییر ذائقه سیاسى فلسطینى ها نیز به شمار مى آید. قطع کمک هاى خارجى از سوى آمریکا و کشورهاى غربى به فلسطین و تلاش براى به انزواکشاندن سیاسى جنبش حماس از جمله اقداماتى بوده که براى تغییر رویه و به منظور به رسمیت شناختن اسرائیل از سوى حماس صورت گرفته است. از این رو تحرکات رهبران حماس نشان داده که به رغم تأکید اصلى آنان بر اصول و سازش ناپذیرى بر سر آن، عرف دیپلماسى و چانه زنى هاى دیپلماتیک را به خوبى فراگرفته اند. این مسأله درک سیاسى و واقع بینى رهبران حماس را بیشتر آشکار کرده است. مواضع سیاسى رهبران حماس در قبال تحولات فلسطین نشان داده که قصد واگذارى قدرت را در کوتاه مدت نداشته و با در پیش گرفتن همگرایى سیاسى در فلسطین به آفت هاى انحصارگرایى وقوف کامل دارند. لذا ناکامى آمریکا و کشورهاى اروپایى در برانگیختن دولتهاى عربى نظیر مصر و عربستان علیه حماس را مى توان ناشى از پذیرش حماس به عنوان یک واقعیت سیاسى در عرصه تحولات فلسطین دانست که انتظار مى رود محوریت فعل و انفعالات سیاسى آتى را نیز در اختیار داشته باشد. بنابراین با آنکه اسرائیل و آمریکا در تلاش اند تا به قدرت رسیدن حماس را یک مانع اصلى در راه آنچه روند صلح قلمداد مى کنند، تبلیغ و تصویر نمایند، اما این پیروزى حماس مى تواند گام نخست فلسطینى ها براى پایان شوربختى ایشان قلمداد گردد.
3- لبنان و سوریه:
یک ترور سیاسى که در انگیزه هاى اصلى عاملان آن اختلاف نظرهایى به چشم مى خورد، روابط لبنان و سوریه را دستخوش تغییرات و ناملایماتى ساخت که مى توان این روابط را حتى از نو تعریف کرد. روابط بیروت و دمشق به شدت تحت تأثیر ترور«رفیق حریرى» نخست وزیر اسبق لبنان قرار گرفته است. رازگشایى از پرونده ترور حریرى تا بدانجا پیش رفت که نهایتاً سرگروه تیم تحقیق سازمان ملل«دتلو مهلیس» که متهم به جریان سازى در این پرونده علیه سوریه شده بود، استعفا کرد.
چرا که این روند در مسیرى قرار گرفته بود که برداشت عمومى از آن، چیزى جز تحت فشار قراردادن سوریه و «بشاراسد» نبود . پس از حمله نظامى آمریکا به عراق و سقوط رژیم بعثى صدام، روابط آمریکا و سوریه در فاز دیگرى قرار گرفت. آمریکایى ها نه با عملیات نظامى که با آفند تبلیغاتى و سیاسى با متهم کردن سوریه به دخالت در اوضاع داخلى عراق، دمشق را شدیداً تحت فشار قرار دادند. این در شرایطى بود که نارضایتى آمریکا از سوریه، سیاستهاى واشنگتن از دمشق را به طور کلى تغییر داد و راه براى اعمال تحریم هایى علیه سوریه فراهم گردید. این درحالى است که با آشکار بودن رد پاى تحرکات اسرائیل علیه سوریه، آمریکایى ها درصدد از میان برداشتن آخرین سنگر عربى ضداسرائیلى در خاورمیانه برآمده اند. بنابراین اهداف ناشى از ترور رفیق حریرى با توجه به تحولات بعدى در روابط لبنان و سوریه و آغاز قدرت نمایى خیابانى جریان ضدسورى در لبنان بیشتر آشکار شده است. روند پرونده ترور رفیق حریرى مشخص کرده است که دولت سوریه و بشار اسد هدف قرار گرفته اند. برخى تحولات منطقه اى نظیر بالاگرفتن پرونده هسته اى ایران، پیروزى حماس و ناآرامى هاى عراق اگرچه موقتاً از توجه به سوریه کاسته است، اما در پیگیرى فشارهاى آمریکا و اسرائیل علیه سوریه نمى توان تردید داشت. گفت وگوهاى ملى در لبنان در جهت عقلانى کردن تصمیم گیرى ها در تنظیم روابط بیروت و دمشق و چشم انداز تحولات لبنان نقش داشته است با این حال نمى توان از برخى نگرانى ها نسبت به افزایش بى ثباتى در لبنان و خطر درگیرشدن آن در یک نزاع داخلى دیگر غافل بود.
چشم انداز تحولات: تحولات سیاسى یک سال گذشته در خاورمیانه چندان موافق طبع و خواسته هاى آمریکا نبوده است. پیروزى ائتلاف عراق یکپارچه در انتخابات پارلمانى عراق و کنار رفتن جریان هاى لائیک شیعه، جشن پیروزى جنبش حماس در انتخابات پارلمانى فلسطین در عرصه رقابتهاى انتخابات پارلمانى مصر بر وفق مراد واشنگتن نبوده است.
این درشرایطى است که عربستان سعودى على رغم مرگ ملک فهد و حضور امیرعبدالله با اهداف اصلاح طلبانه اش در قدرت از کانون توجه آمریکا در حال خارج شدن است. آنچه قابل دقت است، تلاش آمریکا براى جایگزین ساختن بازیگران سیاسى جدید در خاورمیانه است. در این زمینه امارات عربى متحده یکى از این نمونه هاست. با این حال تلاش آمریکا براى مدل سازى سیاسى در خاورمیانه و اصرار بر محقق شدن ایده طرح خاورمیانه بزرگ با مقاومت هایى که صورت مى گیرد چالش عمده اى خواهد بود که خاورمیانه را درگیر خواهد ساخت.