مسئله‌اى به نام آژانس

محمدرضا سردارى: نقش آژانس بین المللى انرژى اتمى در تعیین مسیر فعالیت هاى هسته اى ایران این روزها براى تصمیم گیران ایرانى تبدیل به یک مسئله پیچیده شده است؛ مسئله اى از این منظر که عضویت ایران در آژانس و امضاى معاهده منع گسترش سلاح هاى هسته اى چه فوایدى براى ایران داشته است. برخى از تصمیم گیران در روزهایى که مسئله برنامه هاى هسته اى ایران از آژانس به شوراى امنیت ارجاع شده است انتقادات فراوانى را متوجه سیاست هاى آژانس درباره ایران کرده اند. این افراد ضمن طرح موضوع خروج از آژانس در صورت تصویب قطعنامه از سوى شوراى امنیت علیه ایران معتقدند چون ایران عضو آژانس است باید از امتیازات عضویت خویش در آژانس نیز بهره مند شود و بتواند تحت نظارت این آژانس فعالیت هاى خود را دنبال کند. به گفته این افراد این یک تبعیض آشکار است که ایران به رغم عضویت در آژانس و امضاى معاهده منع اشاعه حق داشتن فناورى تولید سوخت هسته اى را نداشته باشد اما برخى دیگر از کشورها که نه عضو آژانس هستند و نه این معاهده را امضا کرده اند سلاح هسته اى در اختیار داشته باشند. با یک رهیافت آرمان گرایانه به نظام بین المللى در عرصه کنونى این اظهارات، اظهاراتى درست و منطقى به نظر مى رسد. یعنى هنگامى که به طور مثال کشورها عضویت در سازمان ملل را پذیرفته و منشور ملل متحد را امضا مى کنند حق دارند ضمانت امنیت و حفظ استقلال خود را در برابر تعدى سایر کشورها از سازمان ملل کسب کنند. اما این همه ماجرا نیست بلکه وقتى مى توان چنین انتظارى را از سازمان هاى بین المللى داشت که روابط قدرت در نظام بین الملل بر اساس رهیافت آرمان گرایانه محض استوار باشد. در حالى که به نظر مى رسد پس از فروپاشى شوروى و فروپاشى نظام دوقطبى گذشته که ترکیبى از رهیافت هاى واقع گرایانه و آرمان گرایانه بود روابط قدرت در ساختار جدید نظام بین الملل به سمت رهیافت واقع گرایانه سوق یافته است و کشورها براى حفظ استقلال و افزایش قدرت خود در منطقه و جهان بیش از آنکه بتوانند روى سازمان هاى بین المللى حساب کنند باید در روابط خود با قدرت هاى بزرگ تجدیدنظر نمایند. با این حال در شرایطى که جهان در مرحله گذار از نظام چندقطبى به نظام تک قطبى است سازمان هاى بین المللى همچنان نقش خود را بازى مى کنند و کشورهاى ضعیف تر نیز هنوز مى توانند از امکانات این سازمان ها براى حفظ قدرت و استقلال خویش در مقابل قدرت هاى بزرگ استفاده کنند. این البته در صورتى است که واحدهاى کوچک در نظام کنونى در سیاست هاى خود به گونه اى بازى کنند که قدرت هاى بزرگ را رویاروى این سازمان ها قرار ندهند. زیرا تجربه نشان داده که این سازمان ها قدرت ایستادگى در مقابل این قدرت ها را ندارند و شکننده هستند. نمونه روشن این موضوع وضعیت ایران با آژانس بین المللى انرژى اتمى است.
بسیارى که در ایران تصور مى کنند آژانس نقش ضعیفى در دفاع از حقوق هسته اى ایران داشته است به این نکته اشراف ندارند که حضور ایران در آژانس و امضاى معاهده منع اشاعه تا چه اندازه در امکان دستیابى ایران به فناورى هسته اى نقش مثبت داشته و از سوى دیگر مى توانسته در حفظ این دستاورد کمک شایانى به ایران نماید. تصور کنید ایران به عنوان یک دولت مستقل از قدرت هاى بزرگ که27 سال روابط خصمانه اى با بزرگترین قدرت جهانى یعنى ایالات متحده آمریکا داشته است و از سوى دیگر روابط متغیرى نیز با دیگر قدرت هاى جهانى نظیر اتحادیه اروپا و حتى روسیه برقرار کرده است. ایران کشورى است که در عرصه نظام جدید بین الملل نتوانسته همچون کشورهایى چون برزیل، هند و پاکستان که به چرخه سوخت و برخى از آنها حتى به سلاح هسته اى دست یافته اند روابط خود را با قدرت هاى بزرگ به گونه اى تنظیم نماید که با روابط قدرت در نظام جدید بین المللى هارمونى داشته باشد. با این حال ایران 18 سال زیر پوشش آژانس به ایجاد و توسعه فعالیت هاى هسته اى خود دست زده است و این برنامه را15سال بدون مانعى پیش برده است در حالى که این فعالیت ها از دید جاسوسان کشورهاى مدعى برنامه هاى هسته اى ایران نیز پنهان نبوده است. به راستى اگر ایران بدون عضویت در آژانس و امضاى معاهده منع اشاعه دست به فعالیت هاى هسته اى خویش مى زد آیا چنین امکانى براى مدعیان برنامه هسته اى ایران وجود نداشت که زودتر از موعد برخورد خود را با این پروژه ملى آغاز کنند؟ از سال 1381تا حدود یک ماه پیش که پرونده ایران از آژانس به شوراى امنیت گزارش شد پرونده هسته اى ایران در آژانس در حال گردش بوده است و ایران نیز تلاش بسیارى کرده تا این پرونده از آژانس خارج نشود. علت این موضوع کاملاً روشن است زیرا براى دفاع از برنامه هسته اى ایران حتى در شرایط موجود هیچ سازمانى جز آژانس وجود ندارد و به همین جهت است که همچنان تلاش مى شود تا پرونده هسته اى ایران از شوراى امنیت به آژانس بازگردد. بنابراین مى توان گفت که برخلاف سوء نگاه هاى موجود نسبت به آژانس و حتى گزارش هاى مدیرکل آژانس که در برخى موارد به ضرر ایران بوده است سیاست همکارى با آژانس پشتوانه 18 سال فعالیت هسته اى ایران بوده است و مى توان ادعا کرد که اگر چنین همکارى مثبتى وجود نداشت و ایران تعهدى به عضویت در آژانس نداشت بسیار زودتر از حال مى بایست شاهد برخورد قدرت هاى بزرگ با برنامه هاى هسته اى ایران مى بودیم. بنابراین این نکته باید در میان تصمیم گیران ایرانى لحاظ شود و براى تقویت نقش آژانس در حل این بحران به آژانس فرصت داده شود.