«سیا» بازوی ناتوان واشنگتن

سیدعلی فیاضی
سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا سیا که در سال 1947 تأسیس شد، به منظور تأمین اهداف از پیش طراحی شده آمریکا در سطح کلان ملی و بین المللی شکل گرفت. این سازمان از بدو تأسیس، به عنوان یکی از بازوان قدرتمند دولت واشنگتن عمل می کرده است؛ کسب اطلاعات، پردازش و ارائه آن به مراجع ذیصلاح دولتی و انجام مأموریت های ویژه و مخفیانه از جمله وظایف این سازمان با بیش از 40 هزار عضو رسمی و صدها هزار اعضای غیررسمی اعم از رابطین و مخبرین بوده و هست.
اولین مأموریت سازمان سیا در خارج از کشور، که منجر به کامیابی بزرگ برای این سازمان گردید و نام آن را در میان سازمان های اطلاعاتی جهان برجسته کرد، کودتای 1953 (مرداد 1332) در ایران بود که منجر به برکناری دولت ملی مصدق شد. موفقیت های سازمان سیا در خاورمیانه، این منطقه را هم به مثل آمریکای لاتین تبدیل به حیات خلوت آمریکا کرد. تدوین طرح های راهبردی برای منطقه خاورمیانه، نفوذ در دولت های این منطقه، کنترل منابع انرژی، مهار کمونیسم، ایجاد شبکه های شنود اطلاعاتی در منطقه، حمایت از عناصر و گروه های خاص در مقابل جریان های سیاسی مخالف آمریکا در منطقه، کمک به صدام و حزب بعث عراق، و اجرای برنامه های ویژه جهت سازماندهی، عناصر و گروه های به ظاهر فرهنگی برای نفوذ و استحاله ارزش های قوی بومی، از دیگر فعالیت های سیا طی دهه های اخیر در خاورمیانه بوده است.
یقینا می توان گفت برهه ای که به عنوان دوره طلائی سازمان سیا مطرح است، به زمان تأسیس آن تا سال های انتهایی دهه هفتاد میلادی مربوط می شود، و این موفقیت ها آسودگی خاطر خاصی را برای آمریکا در منطقه خاورمیانه فراهم آورده بود.
انقلاب اسلامی ایران در سال 1357 و عدم موفقیت سیا در پیش بینی به موقع و پیشگیری از آن، بزرگترین ضربه را به سیا وارد نمود، عدم توانایی درک شرایط پیش آمده و تحولاتی که پیش و پس از آن اتفاق افتاد، این سازمان را در سراشیبی بی اعتباری قرار داد، در رابطه با این که چرا سیا بعد از یک دوره نسبتا طولانی موفق در خاورمیانه، دچار شکست می گردد علت های مختلف و متعددی را می توان اشاره کرد:
1- سازماندهی عملیاتی سیا در منطقه، حول محور مقابله با نفوذ کمونیسم بود، و لذا نمی توانست به طور همزمان، تحولات و جنبش های مذهبی را درک و تحلیل نماید.
2- توجه به عنصر تحولات ایدئولوژیک وارداتی از غرب به عنوان اصلی ترین عناصر فرهنگی و سیاسی حاضر در خاورمیانه مانند ناسیونالیسم، پان عربیسم و...، که عمدتا توسط عناصر غرب گرا در منطقه تقویت می گردید.
3- عدم مطالعه عمیق و همه جانبه در پیشینه مذهبی مردم منطقه خاورمیانه اهمیت ندادن جدی به دین و فرهنگ بومی.
4- عدم توجه به مناسبات طبقاتی و اجتماعی حاکم بر خاورمیانه و شکل دهی یک طبقه فاقد هویت و عمدتا وابسته به دولت های حامی غرب در منطقه به عنوان روشنفکر تکنوکرات و بها دادن بیش از حد به نظرات این جریان های وابسته غربگرا در تحلیل شرایط خاورمیانه سازمان سیا در تحلیل شرایط پیش آمده، هیچگاه نتوانست به صورت اصولی تحلیل دقیقی از علل شکست خود در خاورمیانه به دست بدهد. در ابتدای انقلاب اسلامی، بخشی از عوامل اطلاعاتی سیا به اثرگذار بودن جریانات چپ وابسته به شوروی در انقلاب ایران و افزایش نفوذ شوروی در منطقه پس از انقلاب ایران توجه داشتند. شرایط اجتماعی انقلاب ایران نیز به یکسری عوامل مقطعی و پیش پا افتاده نسبت داده می شد و به مبانی بنیادین ایدئولوژیک انقلاب ایران توجهی نمی شد. همین مسئله باعث نوعی آشفتگی و سردرگمی سیاستمدارانی می شد که از اطلاعات و تحلیل های سیا در مورد شرایط پیچیده منطقه استفاده می کردند.
ناتوانی سیا در کسب و تحلیل صحیح اطلاعات بعد از حادثه 11 سپتامبر، این سازمان را که زمانی به عنوان قدرتمندترین سازمان اطلاعاتی جهان لقب داشته، به یک عنصر دست چندم در مناسبات سیاست خارجی و راهبردهای امنیتی آمریکا تنزل داد.