بى‌اعتنایى به یک صدمین سال مشروطه

رسول جعفریان / پژوهشگر تاریخ ایران:  امسال، یعنى همین سال ،1385 دقیقاً یک صدمین سالگرد تحول مشروطه خواهى در ایران است. این که تاکید مى کنیم «دقیقاً» از آن رو است که طى دو سه سال گذشته، در دولت قبلى به دلایلى چند، برگزارى مراسم صدمین سال مشروطه در تهران و تبریز و قم، پیش از موعد برگزار شد. هر دو گروه سیاسى فکرى موجود در جامعه ما برگزار کننده آن مراسم بودند. طبعاً جناح موسوم به راست براى نقد مشروطه و جناح موسوم به چپ قدیم در دفاع از مشروطه.
بخشى از کارهاى انجام شده در این باره، در دولت قبل با حمایت وزارت علوم و در دانشگاه تهران انجام شد. از آن جمله سمینارى به اسم آخوند خراسانى بود که البته با موضوعات دیگرى به اسم آن مرحوم برگزار شد. پولى هم براى انتشار دوباره روزنامه هاى دوره مشروطه خرج شد. در حالى که همه آنها مى توانست روى سى دى به قیمت بسیار ارزان اسکن شده و در اختیار تعداد بیشترى با قیمت پایین ترى قرار گیرد. درست مثل اشتباهى که سازمان اسناد ملى در حال انجام آن است و بیست و اندى مجلد حبل المتین را به قیمت ششصد هزار تومان پیش فروش مى کند در حالى که مى تواند تصویر کل آن مجموعه را در سى دى هاى بسیار ارزان و بدون هزینه هاى گزاف چاپ کرده و در اختیار محققان و کتابخانه ها قرار دهد. در این طرف یعنى جناح موسوم به راست و برخى از موسسات تاریخى چند همایش در قم و تهران و تبریز برگزار کردند و متونى را انتشار دادند. و درست مثل دوران مشروطه، گروه اول در قالب مدافع سرسخت و گروه دوم به عنوان منتقد سرسخت به سراغ این تحول تاریخى مهم رفتند. مشروطه هرچه باشد، حادثه اى است که یک صد سال پیش زلزله وار کشور ما را تحت تاثیر قرار داد و امروز که یک قرن از آن رویداد مى گذرد، جا دارد ملت و دولت ما به طور جد و به دور از حب و بغض هاى بیهوده آن تحول تاریخى را بشناسند و عبرت هاى لازم را از آن فراگیرند. تا آنجا که آگاهى یافتیم، اکنون مجلس شوراى اسلامى و موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، به مناسبت یک صدمین سال قانونگذارى به سبک نوین در کشور، بناى برگزارى نشستى فراگیر را دارند. امیدواریم برگزارکنندگان این همایش، با فکرى روشن و باز و همزمان کنارگذاشتن نگاه هاى یکسویه، آن محفل را براى طرح جدى و علمى این رویداد تاریخى آماده سازند.
از سوى دیگر، حزب مشارکت هم قرار است با همکارى روزنامه شرق همایشى برگزار کند. مع الاسف موضع گیرى آنان هم پیشاپیش روشن است. روشن است که سودمندى این گونه فعالیت ها به آن است که با روش هاى علمى پیش برود و از داورى هاى متعصبانه خوددارى شود.
در سال جارى دانشگاه آکسفورد انگلیس هم با کمک بنیاد «میراث ایران» مصمم به برگزارى یک کنفرانس گسترده به مناسبت یک صدمین سال مشروطه است. این بنیاد از هم اکنون سلسله سخنرانى هایى به صورت ماهانه در دانشگاه «سواز» لندن درباره مشروطه و قانونگذارى در ایران برگزار مى کند. از ظاهر امر هم چنین برمى آید که صداوسیما در این زمینه کار جدى نخواهد کرد و على القاعده تنها در ماه مرداد به پخش چند مصاحبه بسنده خواهد کرد. این پیش داورى ماست و امیدواریم عکس آن از آب درآید. بسیار بدیهى است که بررسى چنین تحولى که در کشور ما با آن وسعت رخ داده، مى طلبد که این رسانه فرصت بیشترى را براى تحلیل ابعاد مختلف این رویداد اختصاص دهد. آنچه به هر روى در مشروطه مهم است، این که دست کم سه مرجع تقلید درجه اول نجف که _ آخوند خراسانى، عبدالله مازندرانى و میرزا حسین بن میرزا خلیل- در این ماجرا درگیر بودند و با انتشار بیانیه هاى مفصل از آن حمایت مى کردند. به علاوه تعداد فراوانى مجتهد محلى هم در شهرهاى مختلف و تهران و نجف از آن دفاع مى کردند. در برابر، شمار فراوانى از مجتهدان محلى در تهران و تبریز و اصفهان و حتى از مراجع نجف، کسانى بودند که با مشروطه میانه اى نداشتند و با آن درافتادند. چنان که شیخ فضل الله نورى مجتهد برجسته تهران در دنباله همین ماجرا به شهادت رسید یا سال بعد از آن سید عبدالله بهبهانى توسط برخى از گروه هاى افراطى ترور شد. اینها رخدادهایى است که عمیقاً نیازمند بحث و بررسى است. از اینها گذشته طى مدت چند سال، بخش عمده نیروهاى زبده کشور درگیر این تحول تاریخى بود. نبردهاى داخلى و جنگ و گریزهاى فراوان در تبریز و رشت و اصفهان و تهران رخ داد و طى آنها بسیارى کشته شدند.
یک سلطنت به تدریج عوض شد، نظام سیاسى حاکم بر کشور تغییر کرد و در بسیارى از برنامه ریزهاى آموزشى و اجتماعى و تربیتى تغییراتى پدید آمد. طبعاً جا دارد چنین حادثه گسترده اى که ایران را یک صد سال گذشته تحت تاثیر قرار داده، با جدیت بیشترى مورد ارزیابى قرار گیرد و اکنون که یک قرن بر آن گذشته، بدون حب و بغض مورد تامل قرار گرفته و جنبه هاى سودمندى آن از یکسو و زیان هاى آن از سوى دیگر، مورد بررسى عالمانه قرار گیرد. به نظر مى رسد باید از چند مؤسسه تاریخى رسمى موجود در کشور و حتى مراکز دانشگاهى و حوزوى خواسته شود تا در این باره همایش هایى را برگزار کرده یا کتاب هایى را منتشر کنند و طبعاً باید امکاناتى هم در اختیار آنان قرار داده شود. به علاوه دولت جدید مى تواند به اندازه دولت قبلى در این باره سرمایه گذارى کرده و بودجه اى را براى این کار در اختیار موسسات فعال در این زمینه قرار دهد و این مهم، از آنجا که به هویت و تاریخ این مرز و بوم برمى گردد، گریزناپذیر است.