جنبش دوم خرداد مهار نمى‌شود

*فکر مى کنید دوم خرداد واقعاً یک حماسه بود آنگونه که طرفدارانش مى گویند؟
**دوم خرداد یک اتفاق از قبل تدارک دیده شده و ناشى از تدارکات خیلى ریز و جزیى نگرانه نبود. در واقع تا حد زیادى غافلگیرکننده بود. حتى کسانى که موفقیت آقاى خاتمى را پیش بینى مى کردند انتظار نداشتند میزانش تا این حد گسترده باشد. یک نوع احیا و بازسازى روحیه آزادیخواهى بود، که به طور تاریخى وجود دارد و به نظر مى آمد دچار انفعال شده است. یعنى در آن زمان افق روشنى براى آزادیخواهى دیده نمى شد. لذا مى شود گفت حداقل از این منظر حماسه بود، به ویژه اینکه متعاقب دوم خرداد، نیروهاى وسیعى در جامعه ایران آزاد شدند. نیروهایى که قبل از آن شاید خیلى به حوزه سیاسى نمى اندیشیدند. آنها بعد از دوم خرداد نه تنها فعالانه کار فکرى کردند، بلکه در حوادث و وقایعى که بعد از دوم خرداد اتفاق افتاد هم مشارکت فعال داشتند.
*آیا این انفعال و این وضعیت، سرنوشت محتوم جبهه اصلاحى نبود؟
**سرنوشت دوم خرداد این نبود. دوم خرداد، مرحله اى از جنبش آزادیخواهانه در ایران است که در تاریخ شکل گرفته و اصولاً قابل مهار هم نیست. اصولاً یک پدیده تاریخى قابل مهار نیست و در برهه هاى مختلف، حکایت فیلم خیلى دور، خیلى نزدیک را پیدا مى کند. مجدداً بروز پیدا مى کند و مهارنشدنى است. البته تا زمانى که سازمان ها و نهادهاى متناسب با خود را ایجاد نکند ضعیف است، اما مهار نمى شود.
*فکر مى کنید این حماسه به کدام یک از شعارهایش رسید؟
**در تحقق نهادها تقریباً به هیچ کدام از شعارهایش نرسید، اما فضاى گفتمانى ایران را در معرض تنش هاى اساسى قرار داد. این تنش به نحوى گسترده و عمیق بود که دیگر هیچ کس نمى تواند از آن فرار کند؛ همه را مبتلا کرده.
*با این اوصاف فکر مى کنید دوم خرداد در ارتباط با آزادیخواهى بیشتر منجر به امید شد یا ناامیدى؟
**طبیعتاً در مقطع افولش ناامیدى ایجاد کرد ولى از دل این نومیدى است که راهکار بیرون مى آید. یعنى این ناامیدى از جنسى نیست که به معناى ختم نهایى یک جنبش یا یک آرمان باشد.
*آیا جنبش آزادیخواهى به زودى دوباره به قدرت مى رسد؟
**تعیین وقت کردن براى تحولات آینده نه علمى است و نه منطقى. وقایع آینده واقعاً قابل پیش بینى نیست. ما فقط مى توانیم بگوییم وضعیت موجود در آینده به چه شکل خواهد بود. من معتقدم جنبش اصلاحى جامعه ایران تا پاسخ نبیند رها نخواهد کرد. در اختیار کسى هم نیست. در هر دوره و زمانه اى هم به یک طور و احوالى شکل مى گیرد. بنابراین در این خصوص که جنبش آزادیخواهانه مردم ایران متوقف نخواهد شد هیچ تردیدى ندارم. اما خب به آینده نزدیک خوش بین نیستم.