فرصت‌هاى جدید براى مذاکره مستقیم

محمدرضا سرداری
بحث مذاکره مستقیم میان ایران و آمریکا پس از وقفه‌اى کوتاه با نامه محمود احمدى‌نژاد رئیس‌جمهورى به جورج دبلیو بوش رئیس‌جمهور آمریکا دوباره به جریان افتاده است. گرچه آمریکایى‌ها از این نامه استقبالى نکردند و موضوعات مطرح شده در این نامه را بى‌ارتباط با مسائل آمریکا با ایران دانستند اما این نامه فتح باب جدیدى بود که صرف نظر از محتواى آن مى‌توانست تمایل ایران به گفت‌وگوى مستقیم با آمریکا را اعلام کند. پیش از این پذیرش خواست آمریکا از سوى ایران براى مذاکره مستقیم با آمریکا بر سر عراق فتح بابى شد تا شاید ایران و آمریکا پس از 27 سال دور یک میز بنشینند و مشکلات خود را از راه گفت وگو حل وفصل کنند اما به رغم آنکه پیشنهاد مذاکره ابتدا از سوى آمریکا مطرح شده بود، زلماى خلیل زاد سفیر آمریکا در بغداد که به عنوان نماینده آمریکا در مذاکرات با ایران معرفى شده بود اعلام کرد واشینگتن مى خواهد این مذاکرات پس از تشکیل دولت عراق انجام شود تا این شائبه پیش نیاید که ایران و آمریکا بر سر تعیین ترکیب دولت عراق به گفت‌وگو نشسته‌اند.
تا اینکه پس از تشکیل دولت عراق، محمود احمدى نژاد رئیس جمهور اعلام کرد پس از شکل گیرى دولت عراق مذاکره بر سر این کشور میان ایران و آمریکا موضوعیتى ندارد. واقعیت این بود که آمریکایى ها تمایل نداشتند ایران طى این مذاکرات بتواند در روند گفت وگوهاى گروه هاى عراقى براى تشکیل یک دولت وحدت ملى تاثیرگذار باشد و به همین خاطر با وارد کردن اتهاماتى به تهران مبنى بر دخالت در امور داخلى عراق چنین عنوان مى کردند که هدفشان از مذاکره با ایران مذاکره بر سر دخالت هاى این کشور در امور عراق است. ایران نیز شاید از این منظر که مذاکره با آمریکا بر سر اتهاماتى که این کشور وارد مى کند فایده اى براى منافعش نمى تواند داشته باشد، مذاکره با این کشور را بلاموضوع دانسته بود.
به عبارتى بهتر ایران در مذاکره با آمریکا اهدافى فراتر داشت. اهدافى که مى توانست به موضوع مهمى چون دادن تضمین امنیتى یا پیمان عدم تجاوز با آمریکا منجر شود. اما مذاکراتى که آمریکایى ها قصد انجام آن را داشتند محدود به عراق بود و نمى توانست کلیه اهداف ایران را دربرگیرد. اما روندى که از سوى محمود احمدى نژاد رئیس جمهور متوقف شده بود بار دیگر از سوى وى به جریان افتاد. نامه احمدى نژاد به بوش حاوى این نکته بود که ایران حاضر به گفت وگو است و مى خواهد مشکلات خود را از راه گفت وگو حل وفصل کند. اما این بار آمریکایى ها بودند که سرسختى نشان دادند. با اینکه تعدادى از شخصیت هاى عالى رتبه بین المللى و سیاسى از جمله کوفى عنان دبیرکل سازمان ملل، محمد البرادعى مدیرکل آژانس بین المللى انرژى هسته اى، آنگلا مرکل صدراعظم آلمان، رئیس‌جمهور اندونزى و سران برخى از کشورهاى عربى از آمریکا خواستند تا به مذاکره مستقیم با ایران روى آورد واشینگتن کلیه این پیشنهادها را رد کرد.
این پیشنهادها حتى از سوى برخى مقامات عالى رتبه پیشین آمریکا نیز مطرح شد. مادلین آلبرایت وزیر امور خارجه دولت بیل کلینتون، هنرى کیسینجر وزیر خارجه دولت ریچارد نیکسون و زبیگنیو برژینسکى مشاور امنیت ملى جیمى کارتر و تعدادى دیگر از سیاستمداران آمریکایى و اروپایى در گذشته چنین خواسته اى را از مقامات آمریکایى تکرار کرده بودند اما تغییرى در رویکرد آمریکایى ها رخ نداد. رویکرد منفى آمریکا به مذاکره مستقیم با ایران رفته رفته بر تصمیم گیران ایرانى نیز اثرى انفعالى داشت. به طورى که برخى مقامات در اظهارنظرهایى بحث مذاکره ایران و آمریکا را یک سوژه سوخته ارزیابى مى کردند. با این حال پس از شکست مذاکرات هیات 1+5 بر سر صدور قطعنامه‌اى جدید در مورد ایران، پس از آنکه ایران درخواست شوراى امنیت را براى توقف غنى‌سازى نپذیرفت مذاکرات فشرده‌اى در پشت پرده جریان گرفت تا اروپا با یک پادرمیانى جدید و ارائه مشوق هایى که پیشتر نیز مطرح کرده بود بر بن‌بست موجود فائق آید.
پیشنهاد اروپا البته یک متمم نیز داشت و آن همان خواسته اى بود که ایران از آمریکا طلب کرده بود. اروپا اعلام آمادگى کرد تا مشوق هاى امنیتى را نیز به مشوق هاى اقتصادى بیفزاید اما براى راضى کردن ایران نیاز به حمایت آمریکا داشت اما آمریکایى ها با ارائه مشوق هاى امنیتى به ایران مخالفت و در عین حال اعلام کردند با ارائه مشوق هاى امنیتى از سوى اروپا به ایران مخالفتى ندارند. موضع گیرى تند آمریکا علیه ارائه مشوق هاى امنیتى به ایران واکنش زودهنگام مقامات در تهران را به دنبال داشت. ابتدا آصفى سخنگوى وزارت امور خارجه مشوق هاى اروپا را بدون ارزش توصیف کرد و سپس در سطوح عالى تر نیز با مخالفت زودهنگام با پیشنهاد اروپا مواجه شدیم. در چنین شرایطى برخى مقامات نیز اساساً ارائه چنین تضمینى از سوى آمریکا را بى فایده خواندند.
منوچهر متکى وزیر امور خارجه در این رابطه اعلام کرد نه تنها آمریکا در موقعیتى نیست که به ایران تضمین امنیتى بدهد بلکه خود به تضمین امنیتى نیاز دارد. با این حال گرچه مقامات آمریکایى همچنان موضع مبهمى درباره ارائه یا عدم ارائه تضمین امنیتى به ایران دارند اما اظهارات جان بولتون تندرو ترین شخصیت آمریکایى ضدایران در تیم بازها که اسرائیلى ها وى را نماینده ششم خود در سازمان ملل خطاب کرده اند سخنى بیان کرد که گرچه تعبیرى اغراق آمیز دارد اما مى توان برداشت دیگرى نیز از آن داشت. بولتون با تهدید مقامات ایرانى از آنها خواست از غنى سازى دست بردارند. برخى از تحلیلگران معتقدند شاید سخن بولتون حاوى این پیام باشد که اگر ایران دست از غنى سازى بردارد آمریکا حاضر است روابط خود را با این کشور عادى کند. بولتون بارها و به دفعات به موضوع لیبى اشاره کرده است.
بولتون و دیگر مقامات آمریکایى با مثال زدن لیبى شاید قصد ارسال این پیام را براى ایران دارند که رفتار آمریکا در برابر لیبى نشان مى دهد آمریکا با ارائه پیش شرط توقف غنى سازى در ازاى به رسمیت شناختن حاکمیت مى خواهد صداقت خود را اثبات کند در حالى که مسئولان در ایران به شدت نسبت به اهداف زمامداران واشینگتن بدبین و بر این باور است که غنى سازى بهانه اى براى برخورد با اقتدار سیاسى جمهورى اسلامى است. به نظر مى رسد آمریکا رفته رفته از موضع خشک خویش براى مذاکره با ایران کوتاه آمده براى مذاکره با ایران پیش شرط تعیین مى کند. این همان چیزى است که لیبرال ها از آمریکا مى خواند و معتقدند مى شود با مذاکره مستقیم میان ایران و آمریکا بحران هسته‌اى را حل و فصل کرد. تازه‌ترین موضع‌گیرى واشینگتن در خصوص مذاکره ایران و آمریکا اظهارات سخنگوى جدید کاخ سفید است که مى‌گوید آمریکا از مشوق‌هاى اروپا حمایت مى‌کند و در صورتى که ایران غنى‌سازى را متوقف کند آمریکا حاضر است با ایران به گفت‌وگو بنشیند.
تغییر لحن مقامات آمریکایى شاید تحت تاثیر تلاش‌هاى دیپلماتیک محمد البرادعى مدیرکل آژانس بین‌المللى انرژى اتمى باشد که براى گفت‌وگو با مقامات آمریکایى به واشینگتن سفر کرده بود. البرادعى که با رایس دیدار داشته است مى‌گوید وى واسطه‌اى صادق است. اما به گفته او اظهاراتى که وى از قول مقامات ایرانى به اطلاع رایس رسانده با نظرات آمریکایى‌ها بسیار متفاوت است. آنچه هست آمریکایى‌ها با این موضع‌گیرى کار را براى طرفین مذاکره دشوارتر کرده‌اند.