مانور در شانگهاى

سیدمحمدحسین، ملائک سفیر اسبق در پکن
روز چهارشنبه 24خرداد رئیس جمهور اسلامى ایرانى در راس هیاتى عالى رتبه براى شرکت در پنجمین سالگرد تاسیس سازمان همکارى شانگهاى «SCO» به شهر شانگهاى سفر کرد.
حضور آقاى احمدى نژاد در اجلاس فوق الذکر از آن جهت با اهمیت است که در یکى از حساس ترین و بحراین ترین مقاطع تاریخ بعد از انقلاب اسلامى که آمریکا به همراه متحدین خود به رویارویى و تهدید آشکار جمهورى اسلامى ایران پرداخته، رئیس جمهورى ایران با آقاى پوتین و آقاى هوجین تائو روساى جمهور روسیه و چین روبه رو و هم صحبت خواهد شد. این لحظه استثنایى مى تواند نقطه عطفى در روابط خارجى ایران براى آینده محسوب گردد.قطعاً پرونده هسته اى ایران مهم ترین موضوع در دستور کار کشور است. چین و روسیه تاکنون در مقابل تلاش هاى به رهبرى آمریکا براى اعمال تحریم و فشار علیه ایران در پیگیرى برنامه هاى هسته اى خود که واشینگتن و اروپایى ها اعتقاد دارند ماهیت نظامى دارد مقاومت کرده اند. اما هر دو کشور در تهیه و تنظیم «بسته» پیشنهادى که سولانا وزیر خارجه اتحادیه اروپا در هفته گذشته به ایران آورد نقش داشته اند و توافقاتى با طرف هاى اروپایى و آمریکایى کرده اند. در این «بسته» پیشنهادى ایران به هر صورت ترغیب شده است که برنامه اتمى خود را به تعلیق درآورد.
دو برنامه کارى متفاوت در دستور کار ریاست جمهورى على الاصول قرار خواهد داشت؛ پیگیرى دستور کار مربوط به اجلاس شانگهاى و در راس آن هموار کردن عضویت ایران در سازمان فوق الذکر و تنظیم برنامه هاى همکارى با دیگر اعضا و برنامه دوم ملاقات با روساى جمهور چین و روسیه.پیگیرى اهداف مدنظر نظام با به کارگیرى دیپلماسى دوجانبه در یک محیط چندجانبه با درک موقعیت کشورهاى درگیر و توان و انگیزه هاى آنان هنر برنامه ریزان سیاست خارجى همراه این هیات عالى رتبه و در این مقطع زمانى حساس است.گروه موسوم به شانگهاى پنج متشکل از چین، روسیه، قرقیزستان، قزاقستان و تاجیکستان پس از یک دوره پنج ساله از همکارى هاى مرزى و امنیتى و جلوگیرى از شورش و تجزیه طلبى اقوام مسلمان در منطقه آسیاى میانه با دعوت از ازبکستان از سال 2001 به سازمان همکارى شانگهاى تغییر نام داد و بستر جدیدى براى همکارى منطقه اى در آسیاى میانه شکل گرفت.
سازمان همکارى شانگهاى با گسترده تر کردن برنامه همکارى اعضا از توافقات مرزى و امنیت به امورات دفاعى، آموزشى و اقتصادى و حتى پارلمانى روند آرامى را براى همگون سازى ساختارهاى متفاوت عناصر عضو آغاز کرد. آقاى هوجین تائو رئیس جمهور چین در مصاحبه مطبوعاتى در 30ماه مه در مورد اجلاس 15 ژوئن (24 خرداد) سران مى گوید: «سازمان همکارى شانگهاى سازمانى انحصارى و علیه کشور ثالثى نیست و با به کارگیرى اصول شفافیت و عدم تعهد از یک تفکر جدید امنیتى بر مبناى اعتقاد متقابل، منافع مشترک، مساوات و همکارى با احترام به فرهنگ هاى متفاوت اعضا براى توسعه مشترک پیروى مى کند.» به گفته آقاى هوجین تائو: «تجربه نشان داده است که سازمان شانگهاى اهرم مهمى براى حفظ ثبات و امنیت منطقه و عامل ارتقاى دموکراتیک روابط بین الملل و تشویق هماهنگى هاى منطقه اى است.» وى همکارى ضدتروریستى اعضاى سازمان را مورد تقدیر قرار مى دهد و آن را پایه حفظ ثبات منطقه مى داند.
ظاهر سطور فوق حاکى از آن است که سازمان همکارى شانگهاى در حال ایفاى نقش فعال براى به وجود آوردن نظام چندقطبى و به دور از یک جانبه گرایى آمریکا است که جزء اهداف و سیاست هاى جمهورى اسلامى ایران نیز است. لذا کاملاً قابل توجیه است که ایران به همراه پاکستان، مغولستان و هند از سال2005 به عضویت ناظر این سازمان درآمده است تا پیگیر عضویت دائم خود نیز باشد.باید توجه داشت که سازمان همکارى شانگهاى نمى تواند خارج از زمینه هاى فکرى و سیاست هاى جهانى چین و روسیه قدرت مانور و تصمیم گیرى داشته باشد.چین که پیشنهاددهنده اولیه تشکیل گروه شانگهاى پنج است با این سازمان به دنبال جلوگیرى از تجزیه طلبى و ناآرامى قوم ایغور در غرب این کشور و تنظیم یک رابطه دوستانه و استراتژیک با روسیه و دستیابى به منابع نفت و انرژى آسیاى میانه و به دست آوردن بازار فروش محصولات تولیدى خود است.
روسیه نیز با حضور در این سازمان به دنبال تنظیم یک رابطه استراتژیک با چین در جهت توازن قواى جهانى و حفظ باقى مانده نفوذ شوروى سابق در آسیاى میانه است.اما هر دو کشور از سازمان شانگهاى در ابعاد ژئوپولتیکى نیز استفاده کرده اند. هر دو تلاش مى کنند تا نفوذ آمریکا در این منطقه بسته را به حداقل برسانند. چین حتى در هماهنگى با این سازمان تلاش کرد از طرح عضویت ژاپن و هند در شوراى امنیت سازمان ملل جلوگیرى نماید.براى سایر کشورهاى عضو ارزش تاثیر گذار زیادى نباید در عرصه سیاستگزارى در سازمان همکارى شانگهاى قائل بود.
اصلى ترین نکته اى که ایران را علاقه مند به پیوستن به سازمان همکارى شانگهاى مى کند استفاده از امتیاز بازى ژئوپولتیک چین و روسیه و کمک به کاهش نفوذ آمریکا در منطقه است و پس از آن است که ایران به همکارى هاى منطقه اى و حوزه انرژى چشم مى دوزد و اگرچه ایران با اسلام طالبانى ریشه دار در این منطقه سر سازگارى ندارد اما ماهیتاً داعیه اى نیز علیه این گروه ها ندارد تا بتواند در اتفاق و همکارى ضداسلامى یا به اصطلاح رایج در سازمان شانگهاى ضدتجزیه طلبى و تروریستى نقش فعالى را ایفا نماید. عضویت تعهد آور ایران به همراه پرونده بحران آلود هسته اى در این سازمان نوپا که موسسین آن در حال حاضر حداکثر استفاده را از آن برده و ضرر کمى را متحمل شده اند قدرى دور از انتظار خواهد بود و هیات عالى رتبه ایران در این سفر نباید تلاش خود را بر پیگیرى عضویت ایران در این سازمان متمرکز سازد.
زیرا ظرفیت هاى استفاده از اهرم هاى ژئوپولتیکى در این سازمان در حال حاضر محدود است.مهم آن است که روسیه و چین در وراى سازمان همکارى شانگهاى ظرفیت هاى زیادى براى همکارى با ایران دارند. چین مهم ترین شریک تجارى ایران و روسیه نیز به رغم رابطه محدود اقتصادى اش با ایران همکارى هاى وسیعى در پروژه هاى فنى در ایران داشته و دارد. تنظیم رابطه اى دوجانبه با روسیه و چین در عالى ترین سطح ممکن و بستن راه هاى انعطاف این کشورها در قبال غرب روى پرونده ایران سیاستى است که على الاصول مناسب است پیگیرى شود.از میان دو کشور چین و روسیه، چین بیشترین زمینه را براى انعطاف در مقابل فشارهاى آمریکا در مسئله ایران دارد.
این کشور با دو معضل تامین و تضمین امنیت انرژى و مقابله با فشار آمریکا براى کاهش ارزش «یوان» پول رایج خود روبه رو است. برد تمایلات ژئوپولتیکى چین به ژاپن و آسیاى میانه و تنگه مالاکا محدود است و هنوز به ایران نرسیده است، اگر انرژى مورد نیاز چین تامین و تضمین شود براى چین فعلاً و تاکید مى شود فعلاً فرقى بین ایران و عربستان وجود ندارد گو اینکه عربستان مى تواند شریک کم دردسر ترى باشد. سفر پادشاه عربستان به چین و متعاقباً سفر هوجین تائو به عربستان ظرف شش ماه گذشته تلاشى بود براى آرام کردن نگرانى هاى چین براى تامین انرژى در صورت وقوع بحران در رابطه با ایران. اگر فشار آمریکا بر چین براى کاهش ارزش «یوان» نیز قدرى آرام بگیرد چین انگیزه اى براى تحریک آمریکا در حمایت از ایران براى خود نخواهد یافت.سخنگوى وزارت خارجه چین در شش ماهه گذشته که اوج همکارى چین با اروپا بوده است در سه مورد تاکید کرده: «برنامه هسته اى ایران نباید ماهیت نظامى داشته باشد.» اعلام این مواضع حاکى از آن است که یا اروپا چین را به نظامى بودن برنامه هاى ایران متقاعد کرده و یا چین زمینه را براى فاصله گرفتن از ایران آماده مى کند.
اما روسیه زمینه و انگیزه همکارى در عرصه ژئوپولتیک با ایران را دارد. منافع این کشور در حوزه توازن قوا، دنیاى چندقطبى، خاورمیانه و حتى انتقال انرژى نمى تواند بدون در نظر گرفتن ایران به درستى تامین شود.هنر و قدرت دیپلماسى هیات ایرانى در آن است که بتواند در کنار سازمان همکارى شانگهاى و ملاقات هاى دوجانبه اجلاس سران سه جانبه با روسیه و چین با هدف هماهنگى تعهد آور برگزار نماید. اگر در چنین جلسه اى منافع سه کشور حتى با حداقل ها به یکدیگر گره زده شود مى تواند نقطه عطفى تاریخى براى منطقه و جهان باشد.