افسانه شانگهاى

محمدرضا سردارى
پس از پایان جنگ سرد و فروپاشى پیمان ورشو که تنها پیمان رقیب ائتلاف کشورهاى آتلانتیک شمالى بود و گذشت قریب به 16 سال یکه تازى ناتو در عرصه بین المللى، این بار ناتو رقیبى جدید یافته است. رقیبى که دیگر همانند پیمان ورشو ماهیتى ایدئولوژیک و جهانشمول ندارد بلکه بر پایه تقسیمات ژئوپولتیکى و منافع مشترک اقتصادى استوار است. شکل گیرى پیمان شانگهاى به شکل ایده آل خود شاید دلیل متقنى براى اثبات نظریه برخورد تمدن هاى ساموئل هانتینگتون نظریه پرداز شهیر آمریکایى روابط بین الملل باشد که اعتقاد دارد به زودى تمدن هاى کنفوسیوسى و اسلام با یکدیگر متحد خواهند شد و جبهه مقتدرى را در مقابل تمدن غربى ایجاد خواهند کرد.
سازمان شانگهاى، ایران را نیز به عنوان عضو ناظر پذیرفته است. عضویت ایران در سازمانى امنیتى _ اقتصادى که آینده روشنى را در انتظار دارد، ایرانى که سیاست خارجى خود را پس از انقلاب اسلامى همواره بر پایه نزدیکى و اتحاد با عدم تعهد و نگاه به شرق و دورى از غرب تنظیم کرده است، مى تواند جذابیت هاى زیادى داشته باشد. اجلاس سران کشورهاى عضو این سازمان قرار است 25خرداد در شانگهاى پایتخت اقتصادى چین برگزار شود و از ایران نیز براى حضور در این اجلاس دعوت به عمل آمده است اما آیا ایران به عنوان عضو اصلى سازمان شانگهاى پذیرفته مى شود؟
ایران و عضویت در سازمان شانگهاى
ایرانیان از دیرباز براى رهایى از استعمار اروپاییان و احیاى دوباره قدرت خویش در آرزوى اتحادى بوده اند تا بتواند آنها را از گزند غرب در امان نگاه دارد. این سابقه تاریخى را مى توان پشتوانه محکمى براى انگیزه ایران در عضویت در شانگهاى دانست. منوچهر محمدى معاون وزیر خارجه ایران امیدوار است ایران تا تابستان آینده به عضویت پیمان شانگهاى درآید. وى همچنین پیش بینى کرده که هند نیز همزمان با ایران به پیمان شانگهاى بپیوندد و در این صورت مى توان عضویت این دو کشور را نقطه عطفى در پیدایش این سازمان دانست. عضویت همزمان ایران و هند با توجه به پهناورى این دو کشور در منطقه از یک سو و قرار گرفتن پاکستان نیز در این پیمان که هم اکنون به عنوان عضو ناظر در این پیمان حضور دارد وضعیت پیمان شانگهاى را به طور کلى دگرگون خواهد کرد.
در این صورت مى توان گفت که بیش از نیمى از آسیا و شاید نیمى از جمعیت جهان به عضویت سازمان شانگهاى درخواهند آمد. از این منظر عضویت ایران در این پیمان مى تواند به لحاظ امنیتى شرایط ایده آلى براى ایران مهیا کند و ایران براى نخستین بار در تاریخ خود به پیمانى تعهد مى نماید که مى تواند در راستاى آن استقلال خود را نیز در مقابل اروپا و آمریکا حفظ کند. عضویت ایران در سازمان شانگهاى در دستور کار اجلاس آینده سران این سازمان قرار دارد. اما همان گونه که سفیر ایران در قزاقستان پیش بینى کرده عضویت ایران در چنین پیمانى مستلزم پیمودن مراحل مختلفى است. از سوى دیگر برخى از اعضاى موسس سازمان شانگهاى که مخالف گسترش این پیمان هستند ممکن است با پیوستن اعضاى جدید از جمله ایران مخالفت کنند. از جمله مخالفان احتمالى عضویت اعضاى جدید در این پیمان ایران و کشورهاى آسیاى میانه هستند. این کشورها ممکن است از دو زاویه تمایلى به عضویت ایران در سازمان شانگهاى نداشته باشند. نکته اول وزن کشورهایى است که در فهرست انتظار پیوستن به این پیمان هستند. ایران، هند و پاکستان که سه کشور قدرتمند در منطقه هستند در صورت پیوستن به شانگهاى از اهمیت عضویت کشورهاى آسیاى میانه در این پیمان خواهند کاست. نکته دومى که براى اعضاى این پیمان حائز اهمیت است گرایش کشورهاى آسیاى میانه به غرب است. این کشورها احساس مى کنند با پیوستن اعضاى جدید و قدرتمندى چون ایران، هند و پاکستان به پیمان شانگهاى بر اهمیت این سازمان بیش از پیش افزوده خواهد شد و محدودیت هاى بیشترى را براى روابط این کشورها با غرب ایجاد خواهد کرد.
از سوى دیگر این نگرانى براى کشورهاى آسیاى میانه وجود دارد که در صورت پذیرش اعضاى جدید جهت گیرى این سازمان که تاکنون بیشتر جنبه اقتصادى داشته است به سمت گرایش هاى سیاسى و امنیتى سوق یابد و روابط این کشورها با غرب را نیز در این زمینه ها تحت الشعاع قرار دهد. از همین رو است که وزیر امور خارجه تاجیکستان گفته است قید و شرط هایى در این باره که این سازمان باید تا چه حد گسترش یابد وجود دارد. وى مى گوید: «ما فکر کردیم که نمى توانیم عضویتمان را بدون محدودیت هایى گسترش دهیم.» وى گرچه سخنى از محدودیت ها نگفته است اما این محدودیت ها چیزى جز نگرانى هاى مذکور از یک سو و نگرانى آمریکا از گسترش این پیمان و حساسیت این کشور از عضویت ایران در سازمان موصوف نیست. البته این تنها کشورهاى آسیاى میانه نیستند که با گسترش سریع این پیمان مخالفند بلکه بخشى از هیات حاکمه روسیه نیز مواضعى مشابه با این کشورها دارند. ایوانف وزیر دفاع روسیه اعلام کرده است هیچ طرحى براى گسترش سازمان همکارى شانگهاى به منظور دربر گرفتن ایران وجود ندارد. ایوانف بحث عضویت ایران در پیمان شانگهاى را با موضوع هسته اى ایران مرتبط دانسته و گفته است با توجه به شدت گرفتن موضوعات مربوط به ایران، چنین گزارش هایى 10 بار در روز منتشر مى شوند اما طرحى براى گسترده کردن سریع سازمان همکارى شانگهاى وجود ندارد. به گفته وى بعید است این شورا در آینده نزدیک به طور جدى اعضایش را گسترش دهد. نگرانى روس ها از عضویت ایران و سایر کشورهاى ناظر در این پیمان شاید تفاوتى با نگرانى هاى کشورهاى آسیاى میانه نداشته باشد و بیشتر بر این پایه استوار است که بخشى از جامعه روسیه چندان تمایلى ندارند تا این پیمان به عنوان یک پیمان امنیت دسته جمعى در آینده نزدیک شکل یابد. بخشى از هیات حاکمه روسیه که تمایلاتى غربى نیز دارند میل ندارند تا پیمان شانگهاى با پذیرش اعضاى جدید از مشرق زمین به شایعاتى دامن زند که روس ها و چینى ها آن را تکذیب کرده اند. شایعه اى که مى خواهد پیمان شانگهاى را در مقابل پیمان ناتو قرار دهد و جهانى دوقطبى بر پایه تقسیمات منطقه اى ایجاد کند. اما عضویت ایران در پیمان شانگهاى مخالفان منطقه اى نیز دارد. بزرگترین مخالف عضویت ایران در سازمان همکارى هاى شانگهاى ایالات متحده آمریکا است. این کشور بارها مخالفت خود را با عضویت ایران در این پیمان اعلام و از چین و روسیه به خاطر دعوت از ایران به عنوان عضو ناظر در این پیمان انتقاد کرده است.
ریچارد بوچر که دستیار امور آسیاى مرکزى و جنوبى وزارت امور خارجه آمریکا است گفته است که واشینگتن با پیوستن ایران به شوراى همکارى شانگهاى مخالف است. رامسفلد وزیر دفاع آمریکا نیز با تکرار ادعاهاى گذشته خویش عضویت ایران در پیمان شانگهاى را با اهداف این سازمان در مبارزه با تروریسم در تناقض خوانده است. گرچه دبیرکل سازمان شانگهاى اتهامات رامسفلد را با قوت رد کرد. وى با اطمینان خاطر اعلام کرد: «اگر ما شواهد بى چون و چرایى داشتیم که کشورى حامى تروریست است، با قرارداد آن کشور به عنوان عضو ناظر موافقت نمى کردیم.» با این حال گرچه عضویت ایران در شانگهاى امرى جدى و رو به پیشرفت به نظر مى رسد اما نمى توان اظهار داشت این پروسه در آینده نزدیک به دلیل مخالفت هاى منطقه اى و فرامنطقه اى امکان پذیر باشد. از سوى دیگر باید به این موضوع نیز پرداخت که آیا ایران با توجه به شرایط خاص ژئوپولتیک مى تواند به طور کامل در تعهد یک پیمان امنیتى- اقتصادى به رهبرى چین و روسیه قرار گیرد.
ایران و اهداف شانگهاى
پیش از آنکه به نوع نگاه ایران به اهداف سازمان شانگهاى بپردازیم جا دارد ابتدا نگاهى به اهداف این سازمان داشته باشیم. ژوئن سال 2001 سران شش کشور چین، روسیه، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان در شانگهاى ملاقات کردند و با امضاى بیانیه ایجاد سازمان همکارى شانگهاى «یک سازمان همکارى چندجانبه منطقه اى جدید بر پایه مکانیسم پنج کشور شانگهاى» را اعلام کردند. اهداف این سازمان عبارت است از تقویت اعتماد متقابل و حسن همجوارى و دوستى بین کشورهاى عضو این سازمان، تشویق و ترغیب کشورهاى عضو به همکارى هاى موثر در قلمروهاى سیاسى، اقتصادى و تجارى، علمى و فنى، فرهنگى، آموزشى، انرژى، راه، حفظ محیط زیست و غیره، تلاش مشترک براى حفظ و تامین صلح و امنیت و ثبات جهان و منطقه، ایجاد نظم نوین بین المللى، سیاسى، اقتصادى، دموکراتیک، عادلانه و منصفانه. در کنار این اهداف کلى اهداف دیگرى نیز از جمله مقابله با تروریسم، تجزیه طلبى و ایجاد یک سازمان امنیت دسته جمعى در این پیمان گنجانده شده است. کلیه این اهداف مى تواند براى ایران جذاب باشد. اما شرایط ایران در منطقه ایجاب نمى کند که ایران به طور کامل در یک اردوگاه منطقه اى خود را محصور سازد. ایران به لحاظ منطقه اى همسایگانى در جنوب و غرب خود دارد که نه تنها به لحاظ جغرافیایى بلکه به لحاظ مذهبى نیز با آنها وجوهات مشترکى دارد. کشورهایى که البته تشکیلات مشابهى را براساس تقسیمات نژادى ایجاد کرده اند اما هیچ گاه در تعمیم آن موفق نبوده اند از سوى دیگر ایران تعلق خاطر به خاورمیانه دارد و محل تلاقى منافع شرق و غرب است، بنابراین نمى تواند به لحاظ استراتژیک تعهد کاملى به یک پیمان منطقه اى که چندان نیز در حیطه جغرافیایى خویش قرار ندارد، بسپارد.
با این حال به نظر مى رسد پیوستن ایران به شانگهاى مزایایى کوتاه مدت براى ایران به دنبال دارد و این کشور را از دغدغه هاى امنیتى اخیر که پیرامون مسائل هسته اى ایجاد شده است در یک حاشیه امن قرار خواهد داد. اما در درازمدت نیز آیا شانگهاى تامین کننده منافع ملى ایران خواهد بود؟ همان طور که پیشتر نیز ذکر شد ایران در جغرافیایى واقع شده که تلاقى شرق و غرب است و در صورتى که شانگهاى بخواهد گسترش یابد و مشرق زمین را دربرگیرد ایران در منطقه اى قرار خواهد گرفت که حد وسط این دو برخورد خواهد بود. ایران در این شرایط نباید همه امکانات خود را در یک سو قرار دهد. به عبارتى دیگر در صورتى مى تواند به طور کامل به شانگهاى بپیوندد که سایر همسایگانش نیز چنین کنند یعنى کشورهاى عربى خاورمیانه نیز به شانگهاى بپیوندند و در نتیجه اصطلاح خاورمیانه را برچینند. اگر چنین اتفاقى روى دهد دیگر مفهومى به نام خاورمیانه نخواهیم داشت بلکه بار دیگر مفهوم شرق به عنوان یک مرکز یکپارچه در معادلات جدید نظام بین الملل چهره نمایى خواهد کرد.
اما از شواهد چنین برمى آید که اهداف شانگهاى چندان نیز اهداف خارجى و اقتصادى نیست بلکه این سازمان درصدد است تا نیم نگاهى نیز به مسائل داخلى کشورهاى عضو خود داشته باشد و به مقولاتى چون دموکراسى و حقوق بشر نیز بپردازد.
ماه گذشته وزراى خارجه کشورهاى عضو همکارى هاى شانگهاى با پیش نویس طرح مکانیسم نظارت انتخاباتى موافقت کردند.بروز اشکالاتى در نظام هاى انتخاباتى کشورهاى عضو این پیمان باعث شده تا این کشورها براى رفع این نواقص استانداردهاى جدیدى را تعریف کرده و از کشورهاى عضو بخواهند تا قوانین انتخاباتى خود را شفاف نمایند. در این پیش نویس همچنین بر اعزام ناظران سازمان به کشورهاى عضو براى نظارت بر روند انتخابات تاکید شده است. این پیش نویس قرار است در نشست 25 خرداد این سازمان در جمع سران مورد بحث قرار گیرد.
ایران، اکو و شانگهاى
سازمان همکارى هاى اقتصادى اکو که سابقه اى از زمان جنگ سرد دارد و نسخه اى تعدیل شده از پیمان سنتو اما از منظرى اقتصادى است همپوشانى بسیارى با شانگهاى دارد. پس از پایان جنگ سرد و استقلال کشورهاى آسیاى میانه همه این کشورها به جز گرجستان به عضویت این سازمان اقتصادى درآمدند اما همین کشورها به اتفاق روسیه و چین در تاسیس سازمان شانگهاى همکارى کردند. اکنون با در نظر گرفتن اعضاى ناظر و اصلى سازمان شانگهاى مى توان گفت که همه اعضاى اکو منهاى ترکیه در عضویت این پیمان قرار دارند. در چنین شرایطى به نظر مى رسد اگر عضویت ایران، پاکستان و افغانستان به شانگهاى جدى باشد اکو در حاشیه قرار خواهد گرفت و این در حالى است که در حاشیه قرار گرفتن اکو به هر تقدیر به سود ایران نخواهد بود. از آنجا که اکو تاکنون نتوانسته است جایگاه مهم و تعیین کننده اى در میان اتحادهاى مهم بین المللى بیاید به نظر مى رسد با استقرار پیمان شانگهاى و عضویت ترکیه در ناتو چیزى از این سازمان باقى نماند.
به هر حال شاید فروپاشى اکو امرى غیرقابل اجتناب باشد اما این امکان وجود دارد که اکو به واسطه اى میان ناتو و شانگهاى تبدیل شود. ایران به لحاظ مرکزیت خویش در اکو مى تواند نقش سازنده اى در مناسبات منطقه اى اخیر بازى کند. ایران با در نظر داشتن دو سوى جهان با تقویت اکو و پیشنهادى براى گسترش آن به جنوب به خوبى مى تواند جایگاه مستحکمى را در نظام بین الملل به خود اختصاص دهد.
نتیجه
سفر احمدى نژاد به شانگهاى نقطه عطفى در تعیین یک جایگاه جدید براى ایران در نظام بین الملل است. شواهد نشان مى دهد که ایران تصمیم خود را براى پیوستن به شانگهاى گرفته است اما بعید به نظر مى رسد این انتخاب، انتخابى از سر حوصله باشد. با این حال هنوز هم فرصت براى مطالعه بیشتر درباره شانگهاى وجود دارد اما به نظر مى رسد راه صحیح این باشد که تصمیم براى پیوستن یا نپیوستن به سازمان شانگهاى پس از حل مسئله هسته اى صورت گیرد. برخلاف آنچه که برخى پیشنهاد مى کنند براى حل این مسئله بهتر است ایران به عضویت شانگهاى پذیرفته شود و بدین ترتیب به ایران یک تضمین امنیتى سپرده شود.