بازی خطرناک اردوغان

فرزانه سالمی
چه بلایی بر سر رجب طیب اردوغان آمده است؟ نخست‌وزیری که ترکیه را تا آستانه در ورودی اتحادیه اروپا آورد چه تغییری کرده است؟ او بود که پنجه سنگین ارتش ترکیه بر سیاست این کشور را اندکی شل کرد؛ حقوق مدنی اولیه اقلیت کردنشین این کشور را مورد توجه قرار داد و نظام قانونی تمامیت‌گرای ترکیه را مورد بازبینی قرار داد. اما این روزها او را چه می‌شود؟ چرا تداعی‌‌گر روزهای گذشته شده است؟
این تناقض‌ها را در نظر بگیرید: ماه اوت گذشته، اردوغان ساکنان یک شهر بزرگ کردنشین ترکیه را با گفتن اینکه آنها هم شهروندانی با حقوق مساوی با دیگران هستند به شدت غافلگیر کرد.
اما اوایل ماه جاری میلادی و پس از یک هفته شورش کردها، به آنها ضرب‌شست نشان داد؛ به این معنا که «جرات و قدرت به چالش کشیدن را ندارید». سال گذشته، او به باز کردن بنادر و فرودگاه‌های ترکیه به روی کشتی‌ها و هواپیماهای قبرس رضایت داد و مخالفت شدید ناسیونالیست‌های ترکیه را به جان خرید؛ زیرا می‌خواست هزینه آغاز مذاکرات پیوستن ترکیه به اتحادیه اروپا را بپردازد. او حالا در جهت عقب رکاب می‌زند.
اردوغان که با تاکید بر رعایت حقوق بشر و تساهل و تحمل به قدرت رسیده بود، حالا حتی کاریکاتوریست‌هایی را که به او طعنه می‌زنند تحمل نمی‌کند.
اردوغان و حزبش یعنی «عدالت و توسعه»، در داخل و خارج کشور رویکردی متمایل به همان ناسیونالیسم سنتی ترکیه را در پیش گرفته‌اند که هم در راه پیوستن ترکیه رقم می‌زند. چرا؟ اردوغان مرد سیاست است. انتخابات ترکیه هم در راه است که شاید در همین ماه نوامبر برگزار شود. اگر قرار است این حزب نسبتا میانه‌رو اسلامی در انتخابات وضعیت خوبی داشته باشد، باید توجه رای دهندگان را به خود جلب کند: اما حزب «عدالت و توسعه» فعلا در جهت عکس این مسیر عمل می‌کند.
بسیاری از جوانان ترک که از سال‌ها پیش به اتحاد با آمریکا و پیوستن به اتحادیه اروپا علاقه نشان می‌دادند، اکنون موضع خود را عوض کرده‌اند و از سیاست‌های آمریکا در منطقه و نیز دخالت‌های اتحادیه روپا در داخل ترکیه به شدت انتقاد می‌کنند. ماه گذشته، نظرسنجی که در میان 5/4 میلیون نفر از جمعیت 17 تا 19 ساله ترک انجام شد نشان داد که بیست درصد از این جوانان، به حزب راستگرا و ناسیونالیست «عمل» رای خواهند داد.
گفته می‌شود که اردوغان هم از بزرگان حزب خواسته است از حربه ناسیونالیسم برای جلب نظر رای‌دهندگان استفاده شود. مقامات حزب «عدالت و توسعه» معتقدند که موقعیت و مواضع مذهبی حزب اصلا مورد پرسش و تردید قرار ندارد، اما موضع حزب در عرصه ناسیونالیسم و ملی‌گرایی، هنوز با خلأ مواجه است.
ناآرامی اخیر در منطقه کردنشین جنوب شرق ترکیه که منجر به مرگ حداقل پانزده تظاهرکننده از جمله چهار کودک شد، نقطه عطفی در سیاست ترکیه در این عرصه به شمار می‌رود. اصلاحات انقلابی که خواست اتحادیه اروپا بود و از سوی اردوغان هم به اجرا درآمده بود، حقوقی را به کردهای ترکیه اعطا کرده که پیش از این، رویایی دست نیافتنی به نظر می‌رسید. ایجاد فرصت پخش برنامه به زبان کردی و تدریس دروس به این زبان، موقعیتی است که سال‌ها کردهای ترکیه از آن محروم بودند.
اما این اصلاحات انقلابی، شباهت‌های غیرقابل انکاری هم به انتفاضه فلسطین دارد: تظاهرکنندگان زیادی که چهره خود را پوشانده‌اند به خیابان‌ها می‌آیند و به پلیس ترکیه سنگ پرتاب می‌کنند و حتی در یک شهر شمالی ترکیه، یک بمب‌گذاری انتحاری هم انجام شد. واکنش اردوغان به این بحران، سریع و یک‌جانبه بود. اردوغان هشدار داد که اگر زنان و کودکان هم در این ناآرامی‌ها نقش ایفا کنند، نیروهای امنیتی برای مقابله با آنها هیچ تردیدی به خود راه نخواهند داد.
سخت‌گیری با کردها، می‌تواند به ناقوس مرگ آرزوهای ترکیه برای پیوستن به اتحادیه اروپا تبدیل شود؛ با این وجود، تعداد زیادی از مردم ترکیه اهمیت زیادی برای این مساله قائل نیستند. حتی برخی از آنها معتقدند که اتحادیه اروپا را به علت ترغیب و تشدید خواسته‌های کردها باید مقصر دانست.
براساس نظرسنجی که از سوی دانشگاه بیلگی استانبول انجام شده است، تعداد ترک‌هایی که خواهان پیوستن ترکیه به اتحادیه اروپا هستند از 75 درصد در سال 2004 میلادی به 63 درصد کاهش یافته است. برخی از نظرسنجی‌های دیگر، حتی رقم 50 درصد را هم دور از واقعیت نمی‌دانند.
ترک‌ها درعین حال، آمریکا را به علت آنکه اردوگاه‌های نظامی حزب کارگران کردستان در شمال عراق را تعطیل نکرده است مورد انتقاد قرار می‌دهند.
قبرس نیز پاشنه آشیل‌های ترکیه در پیوستن به اتحادیه اروپاست. ترکیه برای جلب رضایت اتحادیه اروپا، سال گذشته با بازکردن بنادر خود به روی کشتی‌های قبرسی موافقت کرد؛ به این امید که اتحادیه اروپا هم بنادر خود را به روی کشتی‌های قبرس شمالی (ترک‌نشین) باز خواهد کرد. اما چنین اتفاقی نیفتاد.
ترکیه باید نهایت تلاش خود در این عرصه را تا قبل از ماه اکتبر صورت دهد زیرا در این ماه، گزارش پیشرفت ترکیه برای پیوستن به اتحادیه اروپا منتشر خواهد شد. اما مشکل آنجاست که ترکیه آنقدر مصمم به حفظ موضع خود در خصوص قبرس است که حتی از به تعلیق درآوردن مذاکرات پیوستن به اتحادیه اروپا سخن به میان می‌آورد. اما تعداد اروپایی‌هایی که بدشان نمی‌آید ترکیه در راه پیوستن به اتحادیه اروپا ناموفق باشد هم کم نیست، مثل آنگلا مرکل صدراعظم آلمان که موضعش در این خصوص، از موضع گرهاردشرودر صدراعظم سابق هم غیر دوستانه‌تر است. یونان هم به تدریج موضع سردی در این خصوص گرفته است. حتی وزیر امور خارجه جدید این کشور هم هشدار داده که «راه پیوستن ترکیه به اتحادیه اروپا، راه مطمئنی نیست.»
در این شرایط، اردوغان که با واکنش‌های سردی در بروکسل مواجه است، انرژی خود را بر گسترش روابط این کشور با جهان اسلام متمرکز کرده است. ماه گذشته، اردوغان سخنرانی مهمی در کنفرانس اتحادیه عرب در خارطوم ایراد کرد و «عبدا… گل» وزیر امور خارجه ترکیه هم اخیرا میزبان خالدمشعل رهبر سیاسی حماس بود.
ملاقات‌های زیادی نیز میان مقامات بلند پایه ایران و سوریه با مقامات ترکیه انجام گرفته است. ترکیه حتی مقتدی صدر روحانی جوان عراقی را هم از این مناسبات بی‌نصیب نگذاشت و بر «صفر بودن» مشکلات ترکیه با عراق تاکید کرد؛ مساله‌ای که به شدت آزردگی واشنگتن را به همراه داشت.
اما اردوغان قصد ندارد برنامه‌هایش برای مدرن کردن ترکیه را کنار بگذارد و به هر ترتیب، آماده کردن ترکیه برای پیوستن به اتحادیه اروپا هم بخش جدایی‌ناپذیر این برنامه‌ها است.
اما اردوغان بازی خطرناکی را آغاز کرده است. او شاید بتواند مولفه‌های اقتصاد آزاد، سیاست رو به پیشرفت و ناسیونالیسم سنتی ترکیه را در کنار هم به وضع تعادل برساند؛ اما او دشمنان زیادی هم در داخل ترکیه و هم در اروپا دارد که دوست دارند او را در این راه شکست خورده ببینند.