هزینه‌های یک تصمیم

دکتر حسن سبحانی
برای فهم این معنی که چرا اقتصاد ایران برخوردار از شاخص های متناسب با میزان درآمد و ثروت و نیروی انسانی خودش نمی باشد، نیازی نیست که به سراغ مباحث تئوریک و مجادلات کارشناسی برویم؛ زیرا مواردی وجود دارند که می توانند خیلی سریع حکایت این معنی را برای ما توضیح دهند و یکی از آنها نحوه تصمیم گیری و سطوح تصمیم گیری و الزامات تصمیم گیری است.
به عبارت دیگر، تصمیماتی که در مقاطع خرد و دارای ارتباط کمتری با سایر مقولات اقتصادی اتخاذ می گردند متفاوت از تصمیماتی هستند که در سطح کلان و بسیار مؤثر در سایر بخش ها و متغیرهای اقتصادی گرفته می شوند. آنها که مسئول اتخاذ تصمیم درباره بنگاه ساده خویش هستند، نباید لزوماً به پی آمدها و عوارض اقدامات خود بر متغیرهای کلان اقتصادی اندیشه کنند؛ لیکن کسانی که در سطوح کشوری همچون هیأت وزیران و یا مجلس شورای اسلامی تصمیم می گیرند باید با حساسیت فراوان و پس از مطالعات جامع الاطراف اتخاذ تصمیم کنند؛ زیرا آثار و قلمرو و دامنه نفوذ و نتایج و پی آمدهای تصمیم آنان از مرزها و محدوده های یک بنگاه خاص فراتر بوده، مجموعه ای از بنگاه ها و مدیریت ها و بخش های اقتصادی را متأثر می کنند.
آنان باید عنایت داشته باشند که استلزامات توفیق در تصمیمی که گرفته اند چیست؟ و چگونه می خواهند آثار سوء و یا منافع(رانت) فراوان احتمالی ناشی از تصمیم گیری خود را بر سایر اقشار و بخش های اقتصادی جبران نمایند؟ آنان باید با ارزیابی و تخمین منافع ناشی از تصمیم خود و مقایسه آن با هزینه های مترتب بر آن تصمیم اطمینان پیدا کنند که تصمیم گیری دارای فوایدی است که جبران هزینه های آن را می کند وگرنه اگر در سطح ملی تصمیم گیری در قالب جزءانگاری صورت گیرد و سپس با توجه به آثار آن برای رفع مشکلات به وجود آمده از آن اقدام هزینه های جدیدی پرداخت شود و این اقدام اخیر موجب شود که اقشار دیگری خواهان رفع مشکل ناشی از تصمیم اخیر شوند، در آن صورت ما با پریشانی در اقتصاد مواجه می شویم و بدیهی است که بر سفره سردرگمی و ندانم کاری محصول قابل دفاع و موجهی چیده نمی شود.
متأسفانه رعایت این نکته مهم در موارد بسیاری مورد غفلت قرار می گیرد به نحوی که حتی در اموری مثل برنامه ریزی و بودجه نویسی هم سایه سنگین خود را حاکم می کند. یعنی به جای این که به طور منطقی برنامه ها روند بودجه ها را تعیین کنند میل به کار جزء موجب می شود بودجه روند برنامه را تغییر دهد و این تغییرات منشأ ناسازگاری های جدیدی می شود که هزینه آور است. تحقیقاً تصمیماتی که اخیراً در خصوص دستمزد در حوزه مسائل نیروی انسانی اتخاذ شده می تواند از جمله مصادیق پیام این مکتوب باشد که شایسته است در آسیب شناسی تصمیم گیری اقتصادی ملحوظ شود.