بورس نفت ایران تهدیدی برای اقتصاد آمریکا؟

بابک پاکزاد
در حالی که برنامهء هسته‌ای ایران نظر رسانه‌های جمعی را به خود جلب کرده است برخی معتقدند که این برنامه تنها بهانه‌ای برای دولت آمریکا جهت توسل به اقدامات غیردیپلماتیک احتمالی علیه ایران است. تحلیل‌گران بر این باورند که آنچه منشا نگرانی ایالات متحده است گشایش بورس نفت ایران ( IOB ) است که با هدف بدل شدن به مرکز عمدهء دادوستد نفت در خاورمیانه صورت گرفته است.
چه چیزی، بورس نفت ایران را این چنین مورد توجه دولت آمریکا قرار داده است؟ براساس برخی شایعات که توجه را به این موضوع جلب کرد: «در مبادلات مالی بورس موردنظر که در آن دادوستد نفت صورت خواهد گرفت، به جای دلار از یورو استفاده خواهد شد. این درحالی است که دلار سال‌هاست ارز بین‌المللی مسلط در بازار نفت بوده است.
تهدیدی برای اقتصاد آمریکا
بحث بر سر تاثیر نهایی مالی تجارت نفت با یورو به جای دلار بحثی پیچیده است، اما براساس نظر برخی متخصصان امر چنین حرکتی می‌تواند به کاهش قابل توجه ارزش پول آمریکا منتهی شده و به صورت بالقوه اقتصاد ایالات متحده را در بزرگ‌ترین بحران از زمان رکود بزرگ دههء 30 قرار دهد.
بورس نفت ایران مدتی است که یکی از دستور کارهای داخلی این کشور است و به صورت غیررسمی تاریخ‌های گوناگونی برای گشایش آن اعلام شده که تمام آن‌ها نشانهء قریب‌الوقوع بودن آن است.
20 مارس که نخستین روز سال تقویم ایرانی است، نزدیک‌ترین تاریخ مطرح است. روابط عمومی وزارت نفت ایران هر نوع تاریخی را برای گشایش بورس تکذیب کرده است و در بیشتر موارد دربارهء وجود چنین برنامه‌ای سکوت اختیار کرده است.
البته تاثیرگذار بودن بورس نفت ایران وابسته به این خواهد بود که آیا کمپانی‌های بین‌المللی معاملات نفت معامله با یورو را قبول خواهند کرد یا نه. با این حال، تاثیر مالی بالقوه بر اقتصاد ایالات متحده بیش از یک قمار احمقانه است.
اخیرا در مقاله‌ای در مجلهء خبری ایتالیایی پانوراما درج شد «اسلحهء نفت در دست رژیم ایران خطرناک‌تر از هر اسلحهء دیگر است.»
محمدجواد عاصمی‌پور معاون وزیر نفت و مسوول برنامهء بورس نفت ایران در گفت‌وگو با مجلهء پانوراما اظهار کرد: «مرکز معاملات نفت که طی چند ماه آینده گشایش خواهد یافت، ایران را به یک مرکز مبادلات نفت عمده بدل خواهد کرد.»‌
عاصمی‌پور گفت: ‌«مبادلات نفتی ایران با کشورهای منطقه و همچنین برخی کشورهای آسیایی شرقی به جای دلار با یورو صورت خواهد گرفت.»
برخی از کشورهای مهم تولیدکنندهء نفت نظیر ونزوئلا (که درصدد تقویت پیوندهای اقتصادی با ایران است) و برخی از کشورهای عمدهء مصرف‌کنندهء نفت نظیر چین و هند پیشاپیش حمایت خود را از بورس نفت ایران اعلام کرده بودند. چین و هند همراه با روسیه قدرت‌هایی هستند که در زمان‌های گوناگون از حق ایران برای پیگیری برنامه هسته‌ای‌اش دفاع کرده‌اند.
ویلیام کلارک کارشناس امنیتی آمریکا پیش‌بینی کرده است که اگر ایران هژمونی دلار آمریکا در بازار بین‌المللی نفت را تهدید کند با واکنش تند و غیردیپلماتیک کاخ سفید مواجه خواهد شد. برخی اقتصاددانان بر این اعتقادند که تاسیس بورس، کاری غیرممکن برای ایران است.
یک پروفسور ایرانی در رشتهء اقتصاد در پاریس معتقد است که بیش از 68 درصد مبادلات نفتی بین‌المللی در سطح جهان با دلار صورت می‌گیرد و با کنار گذاشتن دلار، ایران اقتصاد خود را در معرض خطر بزرگ‌تری قرار می‌دهد.
برخی متخصصان دیگر نیز اعتقاد دارند حتی اگر بورس نفت ایران آغاز به کار کند، خطر چندانی متوجه اقتصاد ایالات متحده نیست.
ناتانیا آرلوا اقتصادان روس، تاکید می‌کند: «با توجه به این واقعیت که سهم ایران از بازار بین‌المللی نفت چیزی حدود پنج درصد است، تصور نمی‌کنم که بتواند مشتریان کافی از سراسر جهان جذب کند.»
دلیل این که دلار آمریکا پول مسلط در بازار نفت است، سهم قابل توجه آمریکا در اقتصاد جهان است. تصور نمی‌کنم که تنها خواست و تمایل ایران برای جایگزین کردن یورو به جای دلار کافی باشد، فاکتورهای بسیار بزرگ‌تری وجود دارد.»با وجود این‌که بورس نفت ایران در منطقهء آزاد تجاری ایران در جزیرهء کیش در خلیج فارس مستقر خواهد شد، یک عامل بی‌ثبات کنندهء بالقوه برای اقتصاد ایالات متحده باقی خواهد ماند.متخصصان در تبیین اهمیت انگیزهء دفاع از ارزش دلار نزد راهبران کاخ سفید، به این واقعیت اشاره می‌کنند که تهاجم به عراق در سال 2002 بعد از آن اتفاق افتاد که صدام حسین دلار را به عنوان واسطهء پرداختی صادرات نفتی‌اش و برنامهء نفت به ازای غذا قبول نکرد و به جای آن یورو را انتخاب کرد. بعد از آن‌که هیچ سلاح کشتار جمعی در عراق کشف نشد. تحلیل‌ها به آن سو سوق پیدا کرد که دلیل اصلی تهاجم ترس کاخ سفید از ضربهء مالی برنامهء صدام حسین برای جایگزین کردن یورو به جای دلار بوده است.