مکاتب اقتصاد اسلامی ایران

هادی عابدی: با اوج‌گیری انقلاب صنعتی در کشورهای اروپایی، آرام آرام پدیده‌های جدیدی در سیستم اقتصادی کشورهای صنعتی پدیدار شد که خود آغاز روندی جدید در تعاملات اقتصادی، اجتماعی و نهایتائ سیاسی این کشورها شد.
به دنبال صنعتی شدن کشورهای اروپایی، همزمان، رشد نقدینگی در جامعه نیز افزایش یافت و همین مساله باعث ظهور بانک‌ها بود. از دیگر پدیده‌هایی که در طول انقلاب صنعتی اروپا هویدا شد «بیمه» بود.
گسترش سلطهء کشورهای اروپایی بر کشورهای خاورمیانه و همچنین تثبیت این تسلط بر ارکان زندگی مردم این منطقه، پدیده‌های نوین و از جمله، بانکداری را به آرامی در سرزمین‌های تحت استعمار نهادینه کرد، اما از آن‌جا که بنیان بانکداری مبتنی بر ربا بود و ربا در باور و اعتقادات مسلمانان که اکثریت جمعیت سرزمین‌های خاورمیانه را تشکیل می‌دهند، حرام است عملکرد بانک‌ها با اعتقادات مذهبی آن‌ها در تضاد بود. این تضاد و دوگانگی، زمانی توجه بیشتری را به خود جلب کرد که علمای اسلامی دریافتند، محسنات سیستم بانکداری، به اندازه‌ای است که در دنیای جدید، بدون بهره‌گیری از مزایای بانکداری نمی‌توان در فعالیت‌های اقتصادی، موفق شد. از این رو، علمای اسلامی برآن شدند تا با حفظ اصل نهاد بانک، برای بخش‌هایی از عملکرد آن که با مبانی دینی مغایرت دارد راهکاری شرعی بیابند در نتیجه، از همان زمان مباحثی در خصوص اقتصاد، میان دانشمندان مسلمان مطرح شد که بعدها در مباحث علمی به عنوان اقتصاد اسلامی، جایگاهی ویژه‌برای خود باز کرد. اولین کتابی که در خصوص مباحث اقتصاد اسلامی نگاشته شد «اقتصادنا» بود که توسط آیت‌الله محمدباقر صدر در دههء 1960 میلادی به رشتهء تحریر درآمد. وی در این کتاب تلاش کرد،‌چارچوب‌های اقتصاد اسلامی را تدوین کند. پس از او دیگر دانشمندان مسلمان نیز آثاری را از خود به جای گذاشتند.
در سال‌های اخیر، برخی از دانشگاه‌های کشورهای اسلامی نیز به مطالعه، ‌بحث و تحقیق مستمر و گسترده در خصوص اقتصاد اسلامی پرداخته‌اند که از جمله آن‌ها می‌توان به دانشگاه ملک‌عبدالعزیز عربستان سعودی، دانشگاه بین‌المللی مالزی و مؤسساتی مانند مؤسسهء اسلامیک فاینشیال پاکستان که به صورت محدود به مطالعه در خصوص اقتصاد اسلامی پرداخته، اشاره کرد. در برخی کشورها مانند سودان، امارات متحده‌ءعربی و عربستان سعودی نیز بانک‌هایی براساس دیدگاه‌های اسلامی تاسیس شده که بانک توسعهء اسلامی در زمرهء این بانک‌‌هاست که مقر آن در شهر جدهء‌عربستان است. با توجه به جایگاه ویژه‌ای که دانشگاه الازهر مصر در میان مراکز علمی کشورهای اسلامی دارد انتظار می‌رفت که این دانشگاه مطالعات جدی و دقیقی را در رابطه با مباحث اقتصاد اسلامی داشته باشد اما، به استثنای تعداد محدودی از اساتید این دانشگاه، مانند عبدالرحمن یوسری، کمتر کسی از اساتید این دانشگاه را می‌توان یافت که در مباحث اقتصاد اسلامی به تحقیق و اظهارنظر پرداخته باشد.
هرچند مباحث اقتصاد اسلامی از سال‌های قبل از انقلاب در میان علمای اسلامی مورد توجه بوده است، اما با پیروزی انقلاب، اسلامی کردن سیستم اقتصادی ایران خصوصائ نظام بانکداری در دستور کار قرار گرفت و همین امر، عامل مهمی برای افزایش تحقیق، بحث و بررسی درخصوص اقتصاد اسلامی شد.
اولین دانشگاهی که به صورت اختصاصی به مقولهء اقتصاد اسلامی پرداخت دانشگاه مفید شهر است. اولین دانش آموخته‌های اقتصاد اسلامی دانشگاه مفید از اواخر سال 73 و اوایل سال 74 توسط این دانشگاه به کار گرفته شدند و اولین مقالات در رابطه با اقتصاد اسلامی از سوی این دانش‌آموختگان از سال 76 در قالب پایان‌نامه ارایه شد که این روند تا مقطع دکترا نیز ادامه یافت و همچنان تداوم دارد. هرچند، این دانشگاه، توسط آیت‌الله موسوی‌اردبیلی، بنیان نهاده شد و زیر نظر وی به فعالیت‌مشغول است، اما این به معنای آن نیست که در مباحث اقتصاد اسلامی، صرفائ، دیدگاه‌های وی تدریس می‌شود. یکی دیگر از دانشگاه‌هایی که در ایران به اقتصاد اسلامی، می‌پردازد، دانشگاه امام صادق است. البته با این تفاوت که این دانشگاه، در عوض تمرکز بر مبانی اقتصاد اسلامی، به معارف اسلامی در علم اقتصاد می‌پردازد. مرکز مطالعاتی شهید صدر، وابسته به دانشگاه الزهرا نیز یکی از سایر مراکز دانشگاهی است که به این مبحث، توجه نشان داده است. این مرکز با مسوولیت لطیف و توتونچیان که هر دو در تدوین عملیات بانکی بدون ربا نقش داشتند، اداره می‌شود.
دانشگاه تربیت مدرس نیز پیش از این یک دورهء‌دکترا در زمینهء اقتصاد اسلامی برگزار کرده بود اما به دلایلی پس از اتمام این دوره، دیگر ادامه نیافت.
در سال‌های اخیر در کنار دانشگاه‌هایی که به آموزش و تحقیق در مباحث اقتصاد اسلامی در داخل کشور می‌پردازند مؤسساتی نیز در قم حضور دارند که به صورت جدی در این خصوص به پژوهش و نقد اقدام کرده‌اند. پژوهشگاه‌حوزه و دانشگاه و وابسته به آموزش عالی، در زمرهء این موسسات است که زیر نظر اعرافی فعالیت می‌کند و مدیریت گروه اقتصاد آن نیز با حسن نظری است. پژوهشگاه فرهنگ و اندیشهء اسلامی که زیر نظر حجت‌الاسلام رشاد فعال است و مدیریت گروه اقتصاد آن نیز با عباس موسویان است و مؤسسهء پژوهشی امام خمینی که زیرنظر آیت‌الله مصباح یزدی فعالیت می‌کند و مدیریت گروه اقتصاد آن به عهدهء کاظم رجایی است از مؤسساتی است که به مطالعه و تبیین اقتصاد اسلامی گرایش ویژه دارد.
از جمله خصوصیات بارز مؤسسهء امام خمینی (ره) این است که این مؤسسه، مقولهء بانکداری در کشور را بومی می‌داند و با دیدگاه انتقادی رادیکال به آن می‌پردازند. این در حالی است که سایر مؤسسات با وجود نگاه انتقادی که به سیستم بانکداری دارند، سعی دارند راه‌های بینابین برای استمرار فعالیت این پدیده را پیدا کنند. در کنار مؤسسات یادشده باید از مؤسسهء جدید التاسیس مرکز جهانی علوم اسلامی نیز نام برد که به آموزش طلبه‌های خارجی مقیم ایران اشتغال دارد.