اصلاحات پولی

احمد مجتهد*
اصلاحات پولی در برخی از مواقع به مجموعهء سیاست‌ها و اقداماتی گفته می‌شود که در جهت حفظ ارزش پول و جلوگیری از کاهش قدرت پول در شرایط تورمی صورت می‌گیرد. از طرف دیگر اصلاحات پولی در یک تعریف محدودتر به تغییر ارزش پول داخلی و افزایش قدرت خرید واحد پول گفته می‌شود.
طی جریانات تورمی در یک دورهء زمانی به تدریج قدرت خرید پول کاهش می‌یابد و این امر باعث می‌شود که مردم برای خرید کالاها و خدمات با توجه به کاهش قدرت خرید پول از اسکناس‌های درشت‌تر استفاده نکنند اگر درآمد اسمی مردم همراه با افزایش قیمت‌ها به همان نسبت افزایش یابد، این مساله از نظر مردم چندان مشکلی ایجاد نمی‌کند زیرا خرید یک کیلوگرم گوشت که قبلاً برابر با 000ر1 ریال بود اکنون به 000ر100 افزایش یافته است و باعث می‌شود به جای یک قطعه اسکناس 000ر1 ریالی 100 قطعه اسکناس 000ر1 ریالی یا 10 قطعه اسکناس 10 هزار ریالی باید پرداخت شود. چون درآمد فرد هم به همین نسبت افزایش یافته است، این مساله جز افزایش حجم اسکناس در جریان یا پرداخت به وسیلهء چک مشکلی را به وجود نمی‌آورد.
در عمل، به تدریج با کاهش بیشتر قدرت خرید، تعداد اسکناس‌های مورد نیاز در جریان باید افزایش یابد و حسابداران با تعداد زیادی صفر در عملیات خود مواجه می‌شوند. ارزش‌پول‌های ریز (پشیز) یا ارقام کمتر کوچک اسکناس آن چنان پایین می‌آید که به تدریج از جریان فعالیت‌های اقتصادی حذف می‌شوند، در چنین شرایطی بانک‌های مرکزی با انتشار پول‌های درشت‌تر یا حذف تعدادی از صفرها مشکل را برطرف می‌کنند.
تعداد زیادی از کشورهای آمریکای لاتین که با تورم مزمن روبه‌رو بودند در ابتدا با انتشار اسکناس‌های درشت حتی به مبالغ میلیونی و بیشتر با این مشکل مقابله کردند و در مراحل بعدی با حذف صفر و انتشار پول جدید این مساله را حل کردند که مثال خوبی از اصلاحات پولی در کشورهایی چون آرژانتین و برزیل است.
در زمان ژنرال دوگل، رییس جمهور فرانسه در پی اقدام به اصلاحات پولی دو صفر، حذف و اسکناس‌هایی به نام فرانک جدید منتشر شد که هر 100 فرانک قدیم برابر با یک فرانک جدید بود. اثر تورمی انتشار فرانک جدید را در آن زمان، اقتصاددان‌ها حدود یک تا 5/1 درصد پیش‌بینی می‌کردند. در روسیه پس از فروپاشی رژیم کمونیستی که تورم شدیدی را به دنبال داشت (براساس آزادسازی قیمت‌ها)، دولت روسیه اقدام به انتشار روبل جدید کرد که هر هزار روبل قدیم برابر با یک روبل جدید بود. در سال گذشته دولت ترکیه هم اقدام به انتشار لیر ترک جدید کرد که هر یک میلیون لیر ترک قدیم برابر با یک لیر ترک جدید بود. آخرین اصلاح پولی مربوط به جمهوری آذربایجان است که از ابتدای سال 2006 هر 100منات برابر با یک منات جدید خواهد بود.
به طور خلاصه، «اصلاح پولی» مختص کشورهایی است که دارای تورم مزمن در گذشته بوده‌اند و با کاهش نرخ تورم و ایجاد ثبات اقتصادی به عنوان یکی از جلوه‌های جدید ثبات، اقدام به انتشار پول جدید می‌نمایند و از مزایای آن که کاهش هزینهء چاپ اسکناس، حمل و نقل آسان‌تر و حساب‌داری سهل‌تر است برخوردار می‌شوند. معمولاً این کار زمانی انجام می‌شود که انتشار اسکناس‌های درشت‌تر، دیگر چاره کار نیست و از این رو به صرفه است که اسکناس‌های جدید با قدرت خرید بیشتر چاپ شود.
برای کاهش اثرات تورمی آن که معمولاً زیاد نیست، واحد پول، به اجزای ریزتر مثلاً دلار به سنت و ریال به دینار که معمولاً تا یک صدم واحد پول است به عنوان پول خرد ضرب می‌شود و به این ترتیب باعث جلوگیری از افزایش قیمت کالاها و سودجویی افراد می‌شود.
با توجه به تورم شدید ایران بین‌سال‌های 1349 تا 1383 که ارزش پول را به کم‌تر از 266/1 کاهش داده است و قدرت خرید اسکناس 10 هزار ریالی بزرگ‌ترین واحد پول در سال‌های قبل به کم‌تر از _5/37 ریال رسیده است در مرحلهء اول انتشار اسکناس‌های درشت‌تر و در مرحلهء دوم «اصلاح پولی» توصیه می‌شود. جمع‌آوری بیش از_ 3/7 میلیارد قطعه اسکناس هزینهء سنگینی دارد، در حالی که با انتشار اسکناس‌های درشت‌تر تا چند سال دیگر می‌توان با هزینهء کمتر نیازهای اقتصادی مردم را جوابگو بود. لازم به ذکر است که قدرت خرید اسکناس‌های 20 هزار ریالی ایران (درشت‌ترین اسکناس) کم‌تر از 277/1 درشت‌ترین پول اروپا 5000 یورویی) 500/544/5 ریال و 45/1 قدرت خرید درشت‌ترین پول آمریکا 1000 دلاری) _100/911 ریال می‌باشد.