آشتى آمریکا و ترکیه به خاطر بحران ایران

ترجمه: سعید ریزوندى
تنش هاى فزاینده بر سر ایران رفته رفته در حال تاثیرگذارى سریعى بر وضعیت سیاست خارجى ترکیه است. آمریکا از سویى مایل است ترکیه را در ائتلاف ضدایرانى اش با خود همراه سازد و از سوى دیگر ترکیه مى خواهد از این شرایط براى تقویت موقعیت سیاست خارجى خود بهره بردارى کند و بدین ترتیب دو کشور در حال آغاز چانه زنى مهمى هستند. دیدارهاى کاندولیزا رایس وزیر امور خارجه آمریکا از یونان، ترکیه، عراق و در ادامه از صوفیه (29 _ 28 آوریل) در چارچوب نشست غیررسمى سران ناتو در کانون توجه قرار گرفته است. رسانه هاى ترکیه از سفر رایس به عنوان «فصل جدیدى در تاریخ روابط دوجانبه » نام بردند. مقامات ترک نیز آن را بسیار پربار دانستند.
در واقع دیدار 16ساعته رایس فرصت خوبى براى ترکیه جهت گسترش همکارى با آمریکا به ویژه درباره ایران و شورشیان به وجود آورده بود. هنگامى که پارلمان ترکیه در ماه مارس سال 2003با در اختیار گذاشتن خاک این کشور به نیروهاى آمریکایى براى حمله به عراق از شمال مخالفت کرد، روابط آمریکایى ها با ترکیه سرد شد. آنها تمام تقصیرها را به گردن ژنرال هاى ترکیه انداختند و اعلام کردند که از این به بعد با سیاستمداران، یعنى حزب عدالت و توسعه (AKP)، گروه اسلامگرایى که از سال 2002به قدرت رسیده، همکارى خواهند کرد. این امر در راستاى طرح خاورمیانه بزرگ آمریکا بود؛ خاورمیانه اى که قرار بود ترکیه در آن رهبر اسلام گرایى میانه رو باشد. اما بحران ایران، ژنرال هاى ترک را بار دیگر درگیر ماجرا کرد.
از دسامبر 2005تاکنون مقامات نظامى آمریکا میهمانان ثابت ترکیه بوده اند و ژنرال هاى ترک نیز رفته رفته موقعیت خود را در سیاست هاى داخلى این کشور بازیافته اند. اگرچه حزب عدالت و توسعه دست کم تا انتخابات پارلمانى پاییز سال 2007تنها حزب حاکم در ترکیه خواهد بود و نخست وزیر فعلى، رجب طیب اردوغان بهترین شانس را براى پیروزى در انتخابات ریاست جمهورى پاییز سال 2007دارا است اما حکومت بوش دقیقاً در حال گسترش روابط با ارتش ترکیه است. در مارس سال 2006رئیس ستاد ارتش آمریکا، ژنرال پیترپیس به ترکیه رفت و با رئیس ستاد ارتش ترکیه، ژنرال حلمى اوزکوک و رجب طیب اردوغان نخست وزیر ملاقات کرد. دو طرف درباره مسئله ایران، پ ک ک، اوضاع سیاسى عراق و دیدار هیاتى از حماس از ترکیه به بحث و گفت وگو پرداختند. برنامه کار نشست هاى رایس با مقامات بلندپایه ترکیه دقیقاً از این قرار بود: دیدار با رئیس جمهور احمد نجدت سزر، رجب طیب اردوغان نخست وزیر و وزیر امور خارجه عبدالله گل. طرفین بر سر تهیه و تنظیم یک «دورنماى استراتژیک مشترک» به توافق رسیدند. رایس در آنکارا گفت که ترکیه شریک کلیدى و مهم آمریکا است. این «دورنماى استراتژیک مشترک» چند صفحه اى مختصر سه بخش مهم را دربرخواهد داشت:
1 _ مبارزه با تروریسم
2 _ روابط با اتحادیه اروپا
3 _ طرح خاورمیانه بزرگ و ضمیمه هایى درباره قبرس، پ ک ک، ایران، روند صلح خاورمیانه و روابط با روسیه. تا این تاریخ آمریکا تنها با هند چنین سند همکارى دارد. افکار عمومى ترکیه به خوبى براى دیدار رایس آماده شده بود. در شب این دیدار، تمام رسانه هاى ترکیه گزارش دادند که آمریکا در سال هاى اخیر نیروهاى مسلح ترکیه را از طریق سیستم نظارت جهانى اکلون (Echelon) پوشش اطلاعاتى داده است. براساس همین منبع نیروهاى نظامى ترکیه یک رشته عملیات موفقیت آمیز در فاصله ماه مارس تا آوریل در مناطق جنوب شرقى ترکیه انجام داده است. اگرچه اغلب این اطلاعات درباره پ پ ک بود اما رایس پاسخ مثبت مشخصى به درخواست ترکیه مبنى بر پاکسازى قرارگاه هاى پ ک ک در شمال عراق یا اجازه چنین اقدامى به خود ترکیه را نداد. همزمان رایس به کنایه گفت که آمریکا این موضوع (عملیات نظامى ترکیه در شمال عراق) را نادیده خواهد گرفت. جالب اینکه ترکیه درست زمانى دست به چنین عملیاتى زد که رایس هنوز در خاک این کشور به سر مى برد.
بنابراین مى توان گفت در واقع آمریکا اجازه چنین اقدامى را داده است. جالب تر اینکه رایس پیش از ورود به آنکارا در آتن با ابراز حمایت از موضع ترکیه در مورد قبرس زمینه را براى گفت وگوهاى خود در آنکارا هموار ساخته بود. به خصوص اینکه او در آتن گفت ترکیه هم اکنون کشورى اروپایى است و جمهورى قبرس باید تمام تلاش خود را براى تحقق واقعى عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا بکند. آنکارا نیز رفتار واکنشى از خود نشان داد و با درخواست ایران جهت دیدار على لاریجانى مشاور امنیت ملى از ترکیه موافقت نکرد. ترک ها به لاریجانى پیشنهاد دادند که سفر خود را تا اواخر ماه مه یعنى پس از دیدار رایس به تعویق بیندازد. ممکن است آنها از طریق انتقال گفته هاى آمریکا به لاریجانى به عنوان واسطه عمل کنند. این رفتار معمول آنکارا است که از تنش هاى موجود بین دو طرف بهترین استفاده را کرده و میان آنها نقش مذاکره کننده را ایفا مى کنند. با این همه اتفاق جالب تر این است که ترکیه، کلیه حملات بى وقفه نظامى خود علیه کردها را درست در زمان دیدار راس از آنکارا انجام داده بود.
ترکیه از خشم اروپا هراسان بود و از این رهگذر کوشید تا به این اقدام خود مشروعیت قانونى بخشد. هدف ترکیه مهار فعالیت کردها در مناطق جنوب شرقى کشور به منظور تحریک آنها به اقدام تلافى جویانه و به دنبال آن تعقیب آنها در شمال عراق (البته با اجازه آمریکا) و ترتیب امور در آنجا است. در واقع این تکرار عملیاتى است که در دوران صدام انجام داده بود.