دانشنامه مشروطیت

* گروه دانشنامه مشروطه از چه تاریخى شروع به کار کرده است و در ابتدا با چه انگیزه و هدفى و با پیشنهاد اولیه چه کسى آغاز به کار کرد؟
** حدود 6 سال پیش گروهى در موسسه امام خمینى(ره) تاسیس شد که قصد داشت در زمینه مشروطیت کار تحقیقاتى و پژوهشى انجام دهد. در آن زمان یکى از اساتید این موضوع را مطرح کردند که ما در رابطه با مشروطه در زمینه‌هائى چون جریان‌شناسی، رهبرشناسی، مرجع‌شناسى و وقایع‌شناسى تحقیقاتى را داشته باشیم. گروه‌هایى تشکیل شد و هر گروه یکى از موضوعات را در دستور کار خود قرار داد. بعد از چند سال حاصل کارهاى پژوهشى اعضا در قالب مقالاتى ارائه شد که در مجله‌اى به نام آموزه به چاپ رسید. آموزه یکى از برکات این گروه بود. این گروه حدود 3 سال پیش سمیناری تشکیل داد که در رابطه با مشروطیت بود و در موسسه امام خمینى(ره) برگزار شد.
در پایان سمینار بنده طرح دانشنامه مشروطیت را ارائه کردم و موسسه هم این طرح را به تصویب رساند و بودجه‌اى در اختیار این طرح قرار دادند و ما کار را آغاز کردیم و هم‌اکنون حدود 3 سال است که این کار آغاز شده است. در ابتدا بر اساس استعدادهاى موجود در موسسه و حوزه و بعضا کسانى که در دانشگاه با آنها ارتباط داشتیم کار را با موضوع رجال دینى در عصر مشروطیت آغاز کردیم. این طرح به طور کلى از چند قسمت تشکیل شده است که اگر این کار به اتمام برسد حدود ده جلد خواهد شد. جلد اول در رابطه با زمینه‌ها و مقدمات شکل‌گیرى نهضت مشروطیت است، جلد دوم درباره وقایع مهم نهضت از آغاز تا سرانجام است، جلد سوم درباره رهبران دینى در عصر مشروطه، جلد چهارم، پیشگامان و فعالان مشروطه، جلد پنجم مطبوعات، احزاب و جریانات سیاسى عصر مشروطه و جلد ششم مبانى و مفاهیم فکرى عصر مشروطیت را شامل مى‌شوند. نقد و بررسى رسائل مشروطیت نقد و بررسى منابع تاریخى مشروطیت و مباحث حقوقى و در پایان آسیب‌شناسى و پیامدهاى مشروطه جلدهاى هفتم تا دهم را تشکیل مى‌دهند.
* همان‌طور که اشاره کردید این گروه کار را با رجال دینى عصر مشروطیت شروع کرد. تا به حال در این زمینه چه کارهایى انجام داده و چه دستاوردى داشته‌اید؟
** ما بالغ بر هشتاد نفر از رهبران دینى را شناسایى کرده‌ایم و درباره آنها مقاله نوشته‌ایم. این مقالات از 3 صفحه شروع مى‌شود و تا 70 صفحه ادامه دارد که مجموعا هزار و پانصد صفحه 300 کلمه‌اى در این زمینه مطلب جمع‌آورى شده است.
* نویسندگان این مقالات چه کسانى بودند؟
** کسانى بودند که دوره‌هاى کارشناسى ارشد را در رشته‌هائى چون تاریخ، جامعه‌شناسى و علوم سیاسى تمام کرده بودند و برخى از نویسندگان هم محققانى بودند که در زمینه مشروطه کار کرده و صاحب کتاب و اثر بودند. ما هم از حوزه و هم از خارج حوزه در این زمینه کمک گرفتیم و یک جلد را به ثمر رساندیم. و هم‌اکنون مشغول تهیه جلد مربوط به نقد و بررسى منابع مشروطه هستیم.
* روند کارى این گروه به چه صورت است؟
** ما ابتدا مدخل‌ها را براى هر جلد انتخاب مى‌کنیم و موضوعات پیشنهادى را براى محققین و همچنین براى اساتید اهل فن هم مى‌فرستیم تا از نظرات آنان استفاده کنیم. پس از دریافت اظهارنظرها کاستى مدخل‌ها را جبران مى‌کنیم و بعد سفارش مقاله مى‌دهیم. ما در دریافت مقاله عجله نمى‌کنیم و گاهى پیش مى‌آید که یک مقاله حدود شش ماه الى یک سال طول مى‌کشد و تا الان این روند خوب پیش رفته است. ولى قصد نداشتیم که خود را در جامعه مطرح کنیم. چرا که قصد داشتیم این کار ابتدا یک مقدارى ریشه بدواند و بعد اقدام به معرفى گروه کنیم. پس از آنکه کار دو جلد این دانشنامه انجام شد به این نتیجه رسیدیم که با توجه به استعدادهاى موجود در کشور مى‌توانیم این دانشنامه را سامان دهیم. هدف ما از این مصاحبه این است تا از محققین و اهل فن استمداد کنیم تا ما را در این کار یارى کرده و خودشان را به ما معرفى کنند و در مدخل‌هاى تخصصى مثل مبانى فکرى مشروطیت یا یافتن رسائل مشروطیت و همچنین برخى وقایع ناشناخته و مشروطه شهرها ما را یارى کنند.
* یکى از موضوعاتى که شما به آن مى‌پردازید نقد و بررسى منابع تاریخى است. در این کار بر اساس چه ملاکى عمل مى‌کنید؟ و از چه نوع نویسندگانى استفاده مى‌کنید؟
** ملاک این بوده که هر منابعى را که فعلا توده فرهنگى جامعه به آن مراجعه مى‌کند را مورد نقد و بررسى قرار دهیم. اعم از اینکه این منابع دست اول باشد یا دست دوم. ما سعى مى‌کنیم تا از نویسندگان متعدد استفاده کنیم تا یک قلم به یک ذوق و یک دیدگاه بر نگارش مقالات حاکم نباشد.
* یعنى شما از طیف‌هاى فکرى مختلف استفاده مى‌کنید. حال ممکن است که بعضى افراد داراى دیدگاه‌هاى متضادى باشند؟ آیا شما چارچوبى براى این موضوع دارید؟
** همان‌طور که اشاره کردید ملاک‌هایى براى انتخاب نویسندگانمان داریم. یکى از ملاک‌هاى ما این است که ما بر کار نویسنده مقالاتى که جهت‌گیرى‌هاى سیاسى در نوع نگارش او نقش دارد، دقت مى‌کنیم. مثلا وقتى مى‌خواهیم درباره شیخ فضل‌الله مقاله اى نوشته شود، یقینا این مقاله را به کسى نمى‌دهیم که مخالف و ضد شیخ فضل‌الله است. چرا که او تحت تاثیر گرایشهاى خود نمى‌تواند کار علمى کند.
اگر در بازبینى‌ها ما احساس کنیم نویسنده‌اى درباره یک موضوع احساسى و دور از شان علمى مى‌نویسد به شدت دقت مى‌کنیم و سعى مى‌کنیم تعابیر جانبدارانه را از مقالا‌ت او حذف کنیم که حالت علمى مقاله از بین نرود. در عین حال انفصال از گرایش‌ها براى بسیارى از محققان کار بسیار دشوارى است. لذا نمى‌توانیم تضمین بدهیم که همه نویسندگان ما بى‌طرفانه مى‌نویسند. ما بیش از هرچیز به دنبال هدفمندى هستیم. ما معتقدیم که بى‌طرفانه بنویسند اما بى‌هدف ننویسند. باید این نکته را قبول کنیم که در مشروطه دست‌هایى در کار بود که این نهضت را منحرف کرد و نباید قلم صرفا ستایش‌آمیز نسبت به مشروطه داشته باشیم.
* چه تعداد نویسنده تا به حال با دانشنامه مشروطه همکارى کرده‌اند؟
** حدود 44 نفر با ما همکارى داشته‌اند که برخى از آنها سالها در مشروطه کار کرده‌اند. ما حدود 8 ارزیاب مقاله داریم که برخى از آنها از اساتید حوزه و برخى هم از اساتید دانشگاه هستند.
* روند ارزیابى مقالات ارائه شده به چه صورت است؟
** ما معمولا در ارزیابى‌ها مقاله را ابتدا به یک ارزیاب سخت‌گیرو سپس به یک ارزیاب آسان‌گیر مى‌دهیم. بعد از انجام ارزیابى نظر ارزیاب را بدون نام به نویسنده مقاله مى‌فرستیم. کما اینکه وقتى مقاله را به ارزیاب مى‌دهیم نام نویسنده مقاله را درج نمى‌کنیم. وقتى نویسنده اصلاحات لازم را انجام داد و بعد مورد تایید داوران قرار گرفت براى چاپ آماده مى‌شود.
* این داوران چه کسانى هستند؟
** بعضا داوران همان ارزیاب‌هاى ما هستند که مقاله اصلاح‌شده را مطالعه مى‌کنند اگر نظر آنها تامین شود مقاله مورد تائید قرار مى‌گیرد و اگر نظر ارزیاب‌ها تامین نشود مقاله را سطح‌بندى مى‌کنیم. ما در ارزیابى مقالات چهار سطح داریم.
سطح عالی، خوب، متوسط و ضعیف. مقالاتى که بالاى 60 امتیاز تا 79 امتیاز دریافت کنند خوب ارزیابى مى‌شوند و ما اینها را چاپ مى‌کنیم. مقالاتى که از 80 تا 100 امتیاز بیاورند عالى ارزیابى مى‌کنیم و براى چاپ آماده مى‌شوند اما متوسط ها و ضعیفها را چاپ نمى‌کنیم. ما فرآیند کار را به گونه‌اى تعریف کرده‌ایم که مقالات خوب را غنى‌سازى کنیم تا عالى شود.
* آیا شیوه نامه‌اى هم در این کار در نظر گرفته‌اید؟
** شیوه نامه‌اى داریم که بر اساس چند دائره‌المعارف تنظیم شده و در آن تذکر داده شده است که عبارتها نباید مفصل باشند، گزارشها خلاصه شوند و از اسناد گزارش داده شود و اسناد تماما نقل نشوند مگر اسنادى که خیلى مهم هستند و همچنین در نگارش باید سعى شود استدلالى بحث شود. به طورى که اگر کسى با دیدى بى‌طرفانه با مقاله روبه‌رو مى‌شود احساس کند که استدلال‌ها به گونه‌اى است که او را تسلیم خودش مى‌کند. هدف ما این است مقالات ناظر بر نوشته‌هایى باشد که تا آن روز راجع آن موضوع نوشته شده است. به طورى که وقتى یک استاد بخواهد راجع مشروطیت مطلبى را در کلاس ارائه و مطرح کند با خواندن این دانشنامه از خواندن بسیارى منابع و کتابها مستغنى بشود.
* به نظر شما این دانشنامه تا چه اندازه مى‌تواند در آگاهى رساندن به توده جامعه ما و حتى محققان و اندیشمندان ما موثر باشد؟ و آیا مى‌تواند آن خلا منبع را در مطالعه مشروطه جبران کند؟
** این دانشنامه یک منبع غنى مى‌تواند باشد اما هیچ‌گاه کافى نخواهد بود، درباره مباحث تاریخى مخصوصا تاریخ معاصر اطلاعات بسیار زیادى وجود دارد و احاطه بر همه آن اطلاعات کار آسانى نیست ولى نسبت به کتابهایى که تا به امروز درباره مشروطه چاپ شده است، از ویژگیهاى خاصى برخوردار است. کمتر اثرى هست که به تمام جوانب مشروطه بپردازد. ثانیا محققین زیادى هم در این طرح مشارکت دارند و لذا طبیعى است اثرى که صد نفر در نگارش آن نقش داشته‌اند با اثرى که یک یا دو نفر در نگارش آن نقش داشته‌اند فرق مى‌کند. ما به دنبال اصولى و هدفمند‌نویسى هستیم و لذا سعى داریم از پرگویى و مفصل بحث‌کردن پرهیز کنیم. به طورى که مقالات ما درباره شیخ فضل‌الله و آخوند خراسانى حول و حوش 50 صفحه است. در حالى که درباره مرحوم شیخ چندین جلد کتاب نوشته شده است.
* برنامه‌ریزى زمانى شما براى اتمام کار دانشنامه به چه صورت است؟
** ما هر سال مقالات یک جلد از دانشنامه را سفارش مى‌دهیم و یک جلد دیگر را سامان مى‌دهیم. تا به حال که با این شیوه پیش رفته‌ایم مقالات دو جلد را سفارش داده‌ایم و در حال جمع‌آورى آنها هستیم که کارشان تقریبا رو به اتمام است و در حال سفارش دادن مقالات جلدهاى بعدى هستیم. من در همین جا از تمام محققین و صاحب‌نظران دعوت مى‌کنم تا این گروه را در انجام هرچه بهتر این طرح یارى رسانند و ما را از تجربیات و اندوخته‌هاى خود محروم نسازند. دوستانى که مایل به همکارى با این گروه هستند، مى‌توانند مقالات و آثار خود را به آدرس قم، بلوار امین، بلوار جمهورى اسلامی، موسسه آموزشى و پرورشى امام خمینى(ره) دفتر دانشنامه مشروطیت یا صندوق پستى 4333/37165 ارسال کنند و یا از طریق آدرس اینترنتی www.Qabas.net/:http با ما تماس برقرار کنند.