جهانی شدن و نظریه نظامهای جهانی

(تعریف ) :جهانی شدن را می توان از دیدگاههای بسیار متفاوت تعریف کرد اما عام ترین تعریف جهانی شدن عبارتست از : افزایش روابط افراد گروههای اجتماعی ، نهادها و دولت های ملی ... و جهان به اندازه ای که میان آنها وابستگی متقابل ایجاد کند و تراکم این روابط به حدی باشد که امکان تفکیک اجزا از یکدیگر وجود نداشته باشد و در نتیجه نوعی یکپارچگی ایجاد شود.
(پیشینه تاریخی ) : درک فرایند جهانی شدن را می توان به سه دوره تفکیک کرد :
1 ـ دوره پیش صنعتی یعنی تا پیش از قرن هجدهم
2 ـ دوره صنعتی یعنی از قرن هجدهم تا نیمه قرن بیستم
3 ـ دوره پسا صنعتی یعنی از نیمه قرن بیستم تا امروز
اولین واقعه شکل گیری جهانی شدن دوره پیش صنعتی از آغاز تمدن انسانی شروع و تا قرن هجدهم ادامه یافت که در شکل گیری این دوره دو حادثه مهم اثرگذار بودند.
1 ـ در سال 1492 با فتح قاره جدید به وسیله اسپانیا و غارت تمدن بومی آن که موجی گسترده از ثروت طلا و نقره روانه اروپا شد.
2 ـ نیاز به بردگان در آمریکا برای کار در معادن و در مزارع کشاورزی
دومین واقعه مهم شکل گیری جهانی شدن شکل دادن به بازار جهانی ، تاسیس شرکت های سرمایه گذاری خارجی در سال 1600 بود .
(دوره صنعتی شدن ) : این دوره حدود 150 تا 200 سال تداوم داشت ، گرد آمدن گروه بزرگی از عوامل از جمله اختراعات فناورانه که قدرت ماشین را افزایش دادند ، بالا رفتن تولید کشاورزی و تجاری شدن این بخش که به ورشکستگی دهقانان کوچک منجر شد. انباشت سرمایه های مالی و رشد این بخش اقتصادی و گسترش منابع بزرگ و... شد نظام سرمایه داری به گونه ای که امروز با آن روبرو هستیم شکل بگیرد.
از وقایع مهم این دوره که در جهانی شدن تعیین کننده بوده و به فرایند جهانی شدن شکل داد بدین شرح می باشد :
1 ـ جنگ جهانی اول و دوم 1914 تا 1945
2 ـ ثبت دولت های ملی بعنوان واحدهای اصلی که در مبادلات بین المللی ظاهر شدند.
3 ـ نطفه های شرکت های چند ملیتی و اقتصادهای زیرزمینی .
(دوره پسا صنعتی ) : در دوره سوم باید به گذر جوامع صنعتی و سپس کل جهان به سوی جوامع پسا صنعتی اشاره کرد که از نیمه قرن بیستم و دقیق تر از آن دهه 70 آغاز شد ، مهم ترین مشخصات این دوره عبارتست از :
1 ـ کاهش یافتن هزینه ها ، بالا رفتن ظرفیت ، سرعت گردآوری ، انباشت مبادله پردازش اطلاعات و داده ها امکان فراهم آمدن تحول در کل نظام اقتصاد جهانی شد.
(اشکال جهانی شدن) :هر چند تصور جهانی شدن به مثابه یک حرکت عمدتا اقتصادی به دور از حقیقت نیست اما این حرکت را می توان در چند شکل دیگر نیز مشاهده کرد که در نهایت همگی در چارچوب نظام جهانی و عموما با اهداف اقتصادی بوقوع پیوسته است .
1 ـ جهانی شدن سیاسی یا تثبیت شکل دولت ملی
2 ـ جهانی شدن اجتماعی یا تثبیت شکل شهرنشینی
3 ـ جهانی شدن فرهنگی یا تثبیت شکل زندگی صنعتی مصرف گرا
4 ـ جهانی شدن اقتصادی یا تثبیت شکل بازار جهانی .
بازیگران نظام جهانی : جهانی شدن از یک طرف همکاری میان بازیگران مختلف را ضروری می سازد و از طرف دیگر به واسطه امکانات ایجاد شده آن را تسهیل می کند. این ضرورت تابعی از میزان آسیب پذیری بازیگران از مواردی که بسیاری از آنها قبلا وجود نداشتند در حالیکه تسهیلات ایجاد شده به واسطه امکانات فنی است که قبلا وجود داشته و در حال حاضر تکامل یافته اند و یا بر اثر تحولات حادث شده در نظام بین الملل عصر جهانی شدن است . عوامل محرکی که موجب همکاری بازیگران می شوند دو دسته اند : 1 ـ عوامل ذهنی 2 ـ عوامل عینی
عوامل نخست (ذهنی ) بیشتر ناشی از بحران معنی و بر هم خوردن مرز میان خود و دیگران است و عوامل بعدی (عینی ) اغلب ناشی از مسائل وبحران هایی که بازیگران را به نسبت های مختلف دچار ناکارآمدی می کند و یا موجب می شود که همکاری نسبت به گذشته در محیطی نامناسب تر صورت بگیرد. بنابر این عوامل ذهنی و عینی موجب ضرورت همکاری و نیز تسهیل آن می شوند.
بازیگران نظام جهانی : سه گروه از بازیگران را می توان درون نظام جهانی طرح کرد
دولت های ملی : دولت های ملی تنها نهادهای به رسمیت شناخته شده در جهان کنونی هستند که سایر نهادها مشروعیت خود را از آنها گرفته و قاعدتا هر گونه تمایل به فاصله گرفتن از آنها به صورت شدیدی در سطوح ملی و بین المللی مورد مجازات قرار خواهند گرفت . شرکت های چند ملیتی : شرکت های چند ملیتی نسبت به دولت های ملی جدیدتر می باشند ، این شرکت ها واحدهای اقتصادی هستند که در یک کشور خاص تمرکز دارند ، بنابر این ملاحظات خود را که صرفا ملاحظات سودآورانه است ، نهادها و کارکنان و فعالیت های خود را در کشورهای متعدد تقسیم می کنند.
سومین گروه از بازیگران موثر بر نظام اقتصادی جهانی کسانی هستند که منابع اقتصاد موسوم به زیرزمینی را در سطوح ملی و بین المللی به حرکت در می آورند اقتصاد زیرزمینی به تمامی بخش هایی از اقتصاد قابل اطلاق است که به هر دلیل اعلام نشده و به تثبیت نرسیده و در نتیجه عملا کنترلی برآنها وجود ندارد.
همکاری بین المللی در عصر جهانی شدن : جهانگرایان افراطی بر این اعتقادند که زمان مرگ دولت ها فرا Hyperglobalists رسیده است . از نظر آنان این امر راه همکاری اقتصادی را بیش از پیش هموار خواهد کرد. زیرا در جهان امروز فعالیت های مرزبندی سایر نهادها از جمله نهادهای سیاسی را تعیین می کند و عملا دولت ها عمدتا به واسطه اقتصادی است که می توانند به حیات خود ادامه دهند از طرف دیگر دولت ملتی که در عصر فرکانتالیسم ابزار قدرتمند ایجاد سرمایه بود اکنون به ابزاری برای نابودی سرمایه تبدیل شده است .
جهانی شدن اقتصاد : بر خلاف حوزه سیاست در جهان ، اقتصاد به علت آنکه معیارها کمی است می توان مسائل را بصورت واضح تری مشاهده کرد اصلی ترین موتور محرکه رقابت را در جهانی شدن می توان در ابعاد اقتصادی آن یافت ، تحولاتی که در جهانی شدن اقتصاد مسئله همکاری را ضروری می سازد طیف وسیعی را شامل می شود. مهم ترین آنها را می توان در به وجود آمدن یک اقتصاد مجازی تحول در سرمایه داری شیوه تولید و قاعده بازی تلقی کرد.
نظریه نظامهای جهانی : این نظریه جهانی ترین رویکردها است ، زیرا بر وجود جهان به مثابه یک نظام منفرد تاکید بسیار زیادی دارد ، نظریه نظام جهانی بیانگر واکنش به نظریه های توسعه بود که در دهه های 1950 و 1960 رواج داشتند . رویکردهای نظام جهانی ، رویکردی است که اهمیت کشورهای مجزا را به حداقل می رساند. در این رویکرد وابستگی این کشورها به نظام جهانی آنقدر زیاد است که مشاهده آنها به طور مجزا واقع گرایانه نیست . رویکرد نظام های جهانی برای توضیح حیاتی و کنونی جهانی شدن تشریح شده است . نظریه نظام جهانی یک دکترین کل گرا است که تحلیل های جامعی را از اقتصاد ، تاریخ و سیاست ارائه می دهد. والرشتاین بر وجود جهان در حکم یک نظام منفرد تاکید می کند اما جهان را مانند چیزی می انگارد که به سه جز 1 ـ محور 2 ـ پیرامون 3 ـ نیمه پیرامون تقسیم شده است . این تقسیم کار برمبنای روابط استثماری میان محور و پیرامون بود که در آن کشورهای محور دارای تولید سرمایه بر و کشورهای پیرامون دارای اقتصادهای بیماری بودند که مبتنی بر صنعت کاربر و بهره گیری از کار اجباری در تولید محصولات نقدی بود. مشکل نظریه های کل گرا این است که از یک فرد انتظار می رود آنها را به طور کلی بپذیرد تا صرفا آن ایده ها و دیدگاههایی را برگزیند که برای فهم یک مسئله بخصوص بسیار جالب و مرتبط به نظر می رسند.
ویژگی های نظام جهانی: 1ـ پویایی های این نظام عمدتا داخلی است و با رویدادهایی که در بیرون آن بوقوع می پیوندد تضمین نمی شود
2 ـ از لحاظ مادی تودار و خودکفا است زیرا دارای تقسیم کار گسترده بین جوامع تشکیل دهنده خود است .
3 ـ دارای تنوع فرهنگی است که در مجموع و از دیدگاه پدیده شناختی اجرای تشکیل دهنده محسوب می شوند.
جهانی شدن و وحدت جهانی : با این که جهانی شدن مدتی است پیشروی پنهانی خود را آغاز نموده لیکن جامعه تنها در همین اواخر بود که از دگرگونیهای بسیار مهمی که این پدیده بر جهان تحمیل می کند آگاهی یافت . این پدیده تذکرات جدیی را در مورد وحدت جهان داده است ، ما را با امور غیر قطعی و هراس انگیز مواجه می سازد که وحدت سیاسی جهان هدف نهایی آن است .
در سال 1960 دویست شرکت رده اول جهان 17،7 درصد تولید ناخالص ملی را در اقتصادهای برنامه ریزی شده را به ثبت رساندند و تا سال 1980 سهم تولید ناخالص آنها به 28،6 درصد رسید .
در دهه 1970 با بحران رکود نفت شرکت ها از هم پاشیدند و در یکدیگر ادغام شدند که این روند موجب گرایش به سوی چهره ای صنعتی تر و فراملی تر شد. ویژگی های مهم شرکت های فراملی ، آمادگی برای تغییر مکان در سراسر جهان بهره گیری از هزینه های بسیار پایین و موقتی بود.
با عنایت به پیشرفت های جهانی در مسائل سیاسی ، اقتصادی ، فرهنگی تکنولوژی می توان برای جهانی شدن پنج مرحله را تعریف کرد.
1 ـ جهانی شدن سیاسی : با توجه به توضیحات ارائه شده این مرحله در حال پایان و یا گذرا است .
2 ـ جهانی شدن سیاسی امنیت ملی : در امنیت ملی هیچ کشوری تهدید نمی شود ، جنگی صورت نمی پذیرد و خشونت بر خلاف قرن بیستم در قرن بیست و یکم دیده نمی شود.
3 ـ جهانی شدن اقتصادی : همه تولیدات کشورها یکی می شود ، این کشورها تحت یک مرکز توزیع به یکدیگر خدمات می دهند.
4 ـ جهانی شدن فرهنگ : همه باید با هم با یک زبان خاص صحبت کنند و کلمات ناهمگون نگویند.
5 ـ جهانی شدن منابع و محیط : تمام منابع زیرزمینی مال همه دنیا است و دارندگان منابع تنها انباردار هستند و فقط باید حق انبارداری بگیرند ، هیچکس حق ندارد منابع موجود خود را تخریب کند با توضیحات فوق می توان گفت که مرحله اول در حال سپری شدن است مرحله های دوم و سوم در حال اجرا می باشد و در آینده نه چندان دور وارد مرحله چهارم خواهیم شد و مرحله پنجم نیز برای آینده می باشد.