خدمات فنی و مهندسی مزیت مغفول

محسن صفایی فراهانی
از 40 سال پیش با بالا رفتن قیمت نفت شرایط اقتصادی ایران دگرگون شد و به همین دلیل از همان مقطع تأسیسات زیربنایی ایران شرایط جدیدی را برای فعالیت خود ایجاد کرد که دستاورد آن ساختن راه‌ها، بنادر، راه‌آهن، سدها، کانال‌های آبیاری، تأسیسات برق، پتروشیمی، نفت و کارخانجات صنعتی است که در طول 40 سال گذشته رشد قابل توجهیرا به خود دیده است.
در واقع، بخش عمده‌ای از پولی که از فروش نفت در این سال‌ها عایدمان شد، صرف ایجاد این تأسیسات شده است و این در حالی بود که پیش از آن، ایجاد این‌گونه تأسیسات متکی بر شرکت‌های خارجی بود، به‌گونه‌ای که در سال‌های 1330 شرکت‌هایی مانند ایران کانساکس از اروپا پروژه‌های راه‌سازی ما را اجرا می‌کردند. تأسیسات برق ما نیز حتی در حد ایستگاه‌های 131 کیلو ولت نیز توسط شرکت‌های خارجی اجرا می‌شد. اما امروز به برکت سرمایه‌گذاری‌ها شرکت‌های مهندسی مشاور، شرکت‌های پیمانکاری و سازندگان تجهیزات در کشور توانایی‌های بسیار بالایی را به دست آورده‌اند و امروزه با اتکا به شرکت‌های داخلی بزرگ‌ترین سدهای منطقه‌مانند کارون 3 و سد کرخه توسط پیمانکاران داخلی ساخته می‌شود. نیروگاه‌های ما به طور کامل توسط نیروهای داخلی ساخته می‌شود، پالایشگاه‌ها و هم‌چنین تأسیسات پتروشیمی و سایر تأسیسات ما نیز به دست نیروها و شرکت‌های داخلی ساخته می‌شوند.
از این رو، به دلیل داشتن دانشکده‌های مهندسی و فنی در مراکز استان‌ها و تربیت نیروی متخصص کشور از شرایط ویژه و مطلوبی برخوردار شده است، به گونه‌ای که در حال حاضر، ما انباشتی از شرکت‌های مهندسی با توانایی‌های مناسب در زمینه‌های مختلف را دارا هستیم.
از سوی دیگر، با توجه به سرمایه‌گذاری‌هایی که بر روی نیروی انسانی و نیز تاسیسات نرم‌افزاری و سخت‌افزاری شده است، کشور از چنان پتانسیل و امکانات عظیمی برخوردار شده که عملائ از ورود نیروی خدماتی و مهندسی به داخل کشور، بی‌نیاز شده‌ایم. بنابراین، لازم بود، شرایط برای این نیروها جهت کسب درآمدهای بیش‌تر به راحتی فراهم می‌شد ولی از آن‌جا که ما در سیاست خارجی با مشکلاتی روبه‌رو هستیم به همین دلیل شرایط لازم آن‌چنان که شایسته است، در طول 30 سال گذشته، برای حضور ما در کشورهای منطقه و کشورهای آسیایی و آفریقایی که عمومائ این‌گونه کشورها نیازمند خدمات ما هستند، فراهم نشده است. در واقع، آن‌چه تا به حال، به عنوان صادرات خدمات فنی و مهندسی از سوی شرکت‌های داخلی صورت گرفته، عمدتائ، نتیجه زحمات و تلاش خود شرکت‌ها بوده است که با قبول ریسک بسیار وارد این کشورها شده‌اند. این در حالی است که اگر ما بتوانیم:
1- در سیاست خارجی به‌گونه‌ای عمل کنیم که ارتباط ما با این کشورها عملائ براساس مزیت‌ها و بحث اقتصادی، صورت بگیرد.
2- با ایجاد بیمه‌های دولتی، ریسک شرکت‌هایمان را پایین بیاوریم، مطمئنائ صادراتی چند برابر آن‌چه تا به امروز داشته‌ایم را به مرور شاهد خواهیم بود. امروز کشورهای اروپایی بخش عمده‌ای از ریسک شرکت‌های خود را می‌پذیرند تا این شرکت‌ها بتوانند وارد بازارهای دیگر کشورها بشوند. به عنوان نمونه، کشور چین به دلیل پذیرش ریسک شرکت‌های خود از طریق بیمهء picc که در چین فعالیت می‌کند، توانسته است شرکت‌های چینی را برای فعالیت در کشورهای آسیایی و آفریقایی با شرایط بسیار حداقلی توانا کند و تنها دلیل این موفقیت نیز پوشش‌یافتگی ریسک این شرکت‌ها از سوی بیمه‌های دولتی است.
یکی دیگر از مباحث مهم در صادرات فنی مهندسی بحث credit export است، ما می‌توانستیم با استفاده از صندوق ذخیرهء ارزی، credit export (اعتبار صادراتی) به وجود آوریم تا بتوانیم با حضورمان در کشورهای جهان سوم و دادن اعتبار به آن‌ها مشروط بر این‌که از پیمانکاران، مشاورین داخلی و مهندسین و سازندگان ما استفاده بکنند مانند کشورهای اروپایی به نفع شرکت‌های داخلی عمل کنیم و عملائ شرایط حضور شرکت‌های توانمندمان را در کشورهای منطقه گسترش بدهیم. به نظر می‌رسد، در حال حاضر، در زمینه ساخت تجهیزات مهندسی، ظرفیتی معادل 10 تا 12 میلیارد دلار در سال پتانسیل اجرایی در کشور وجود دارد و پیمانکاران ما توانایی دارند به عنوان صادرکنندهء خدمات فنی ظرفیت‌های قابل توجهی را در کشورهای منطقه به نمایش بگذارند، منتها به دلیل آن‌که پوشش‌های لازم به آن‌ها داده نمی‌شود و به دلیل گسترده بودن سیستم بانکی دولتی، خدمات لازم به این شرکت‌ها داده نمی‌شود و این شرکت‌ها، ناچارند با پذیرش ریسک‌های بالا و تحمل هزینه‌های قابل توجه، به فعالیت و ارایه خدمات فنی و مهندسی در کشورهای منطقه بپردازند.
برخلاف ایران که به سرانجام رساندن پروژه‌ها 10 سال طول می‌کشد، در کشورهای دیگر، پروژه‌ها، حداکثر در 36‌ماه به پایان می‌رسند، از این رو، ما باید قادر باشیم با یک برنامهء زمان‌بندی و سیستم مدیریت پروژهء معقول با شرکت‌های دیگر خارجی رقابت بکنیم و کارمان را به موقع انجام بدهیم و این مطلوب، حاصل نمی‌شود، مگر با حمایت دقیق سیستم‌های حمایتی مانند بانک، بیمه‌های پوشش‌دهنده و گمرک که باید با سرعت عمل بکنند. معمولائ اعتبارات صادراتی محدودی که دولت ما ارایه می‌دهد حدود یک‌سال طول می‌کشد. اگر واقعائ علاقه‌مندیم شرکت‌‌های ایرانی، اعم از شرکت‌های مهندسی و شرکت‌های پیمانکاری از این پتانسیل بالفعل صادراتی خود که بیش از یک میلیارد دلار در حال حاضر است، بهره‌مند شوند، باید با یک سیستم پشتیبانی ویژه عملائ شرایطی را به وجود بیاوریم که منابع بیش‌تری از طریق صادرات خدمات مهندسی به کشور، بازگردانده شود.