تمدن اسلامی در شبه جزیره کریمه و نواحی آن

شبه‌جزیره کریمه و طلوع و افول تمدن اسلامی در آن
و در Crimee و در زبان فرانسه Crimea شبه جزیره کریمه که به زبان انگلیسی مآخذ اسلامی القرم یا القریم نامیده می شود در شمال دریای سیاه ، در اوکراین فعلی قرار دارد . این شبه جزیره که حدود 25900 کیلومتر مساحت دارد در پایان قرن چهاردهم میلادی پایگاه تمدن اسلامی بوده که توسط قوم تاتار بنیان گزاری شده و دامنه آن بتدریج درمناطقی ازشمال غربی این جزیره نیز گسترش یافته بود.
تاتار یا تتار و یا تتر نامی است که به برخی از قبائل آسیای مرکزی اطلاق شده و شمول آن در طول تاریخ تغییر کرده است . اصولا تاتار نام قبیله ای از مغول بوده که از قرن پنجم میلادی به بعد درمغولستان شرقی و منچوری غربی مستقر شدند . در اوائل قرن 13 م در شرح کشورگشائی های مغول مهاجمین فاتح را همه جا (اعم از چین ، عالم اسلام ، روسیه ، و اروپای غربی ) تاتار می خواندند. اما بعد از زمان چنگیزخان عنوان مغول جایگزین تاتار گردید.
مغول که سکنه مغولستان در شمال چین بودند با کشور گشائی هائی که در غرب این کشور داشتند در سال 1206 م . امپراطوری بزرگی را به دست چنگیز خان در آسیای میانه تشکیل دادند و بتدریج تا روسیه و از آنجا تا لهستان و بلغارستان پیشروی کردند و دامنه حکومت خود را تا سال 1240 م . (638 ه ـ ق ) در این سرزمین ها گسترش دادند.
بعدها پس از فروپاشی امپراطوری چنگیزخان مردمی که دولت اردوی زرین را تشکیل دادند به نام تاتار خوانده شدند . آنها در قرن 15 میلادی در شبه جزیره کریمه حکومت مستقل اسلامی تشکیل دادند. این حکومت بین سالهای 1392 تا 1430 م . به اوج قدرت خود رسیده بود . از سال 1478 م.
آنها دست نشانده سلاطین عثمانی شدند که این وضعیت 300 سال بطول انجامید. خانهای تاتار که پایتخت آنها باغچه سرای بود حکمرانان نیرومندی بودند که نفوذ خود را در روسیه ، اوکراین و لهستان توسعه دادند و از تزارهای روسیه باج می‌گرفتند.
روس‌ها نخستین بار در سال 1736 به کریمه تاختند . در سال 1774 کاترین دوم ، تزار روسیه ، عثمانی ها را وادارکرد تا استقلال خان نشین کریمه را به رسمیت بشناسد ، و در سال 1783 آنرا به خاک روسیه منضم کرد . بموجب پیمان یاسی (1792 ) مالکیت روسیه بر کریمه برسمیت شناخته شد . از آن پس بسیاری از روس ها ، اوکراینی ها ، بلغارها ، آلمانی ها ، ارمنی ها ، و یونانی ها در آن سکنی گزیدند و بسیاری از تاتارها که به زبان ترکی تکلم می کردند به ترکیه مهاجرت کردند.
به این ترتیب تمدن اسلامی تاتاری در این منطقه افول کرد. اوج اضمحلال بین سالهای 1853 CrimeanWar مسلمانان تاتار پس از جنگ معروف کریمه تا 56 بود که بین روسیه با دولتهای عثمانی ، بریتانیا ، فرانسه و ساردنی رخ داد.
پس از انقلاب بلشویکی 1917 دولت شوروی تاتارها را به عنوان یکی از ملت های اتحاد شوروی شناخت . در سال 1939 جمعیت تاتارها بالغ بر 430000 ، نفر بودکه عمده ترین آنها تاتارهای ولگا در ناحیه قازان و سپس تاتارهای کریمه با جمعیتی بالغ بر 200،000 نفر بود . اغلب تاتارهای ولگا در تاتارستان سکنی داده شدند.
بعد از جنگ جهانی دوم تاتارهای کریمه که متهم به همکاری با قوای اشغالگر آلمان بودند در سال 1945 به ازبکستان کوچانده شدند و جمهوری خود مختار آنها منحل گردید و این سرزمین به اوکراین ملحق شد. در سال 1956 تاتارهائی که به ازبکستان منتقل شده بودند حقوق مدنی خود را باز یافتند اما دیگر به کریمه باز نگشتند. در طول این دوران ممتد و پر فراز و نشیب تاتارها در مناطق مختلف تا فنلاند پراکنده شدند.
وضعیت جامعه اسلامی لهستان
نخستین ورود مسلمانان تاتار به لهستان برمی گردد به دوران شکوفائی تمدن اسلامی در شبه جزیره کریمه . در این دوران 300 ساله ، که شرح آن اجمالا گذشت ، مسلمانان تاتار به نواحی غربی این شبه جزیره که امروزه اوکراین ، بلاروس ، لیتوانی ، لتونی واستونی نامیده می شود مهاجرت کرده و حتی در فنلاند نیز مسکن گزیدند. بنا براین سابقه ورود مسلمانان تاتار به خاک لهستان حدود شش قرن قبل بوده است . اما حضور فعال آنها با هویت اسلامی ، که نقش سازنده ای در جامعه لهستانی داشته ، از سیصد سال قبل به این طرف بوده است . تمرکز مسلمانان بیشتر در شرق لهستان کنونی ، در که نزدیک به مرز Kruszyniany و کروشینیانی Bohoniki شهرهای بوهونیکی بلاروس هستند ، بوده و گرچه امروزه از سکنه خالی شده اما هنوز قبرستان و مسجد مسلمانان در این در نقطه پابرجاست.
در دوران جنگهای مداوم روسیه ، فرانسه و انگلیس و آلمان در منطقه ، جمع زیادی از این مسلمانان به سرزمین لیتوانی و اطراف آن مهاجرت کردند. در آن دوران لیتوانی و لهستان یک کشور محسوب می شدند. آنها در این سرزمین در جنگ هائی که روسیه و سوئد علیه آن داشتند با رشادت شرکت کرده و از این کشور دفاع می کردند. آنها برغم مسلمان بودن حتی درمواردی در جنگ علیه دولت عثمانی در کنار لهستانی ها قرار گرفتند و از کشور دفاع کردند. از اینرو حکام وقت نسبت به آنها ذهنیت مثبتی پیدا کرده زمین هائی در اختیارشان قرار می دادند تا به کشاورزی و ساختمان سازی بپردازند. این ذهنیت مثبت در میان مردم لهستان بجای ماند که تا امروز هم باقی و برقرار است . لهذا در دو اجلاس برجسته و مهم کنفرانس ، که روز اول در ورشو و روز دوم در شهر بیالستوک برگزار شد ، برخی از مقامات دولتی حضوراو برخی توسط پیام ارسالی از مسلمانان تاتار بخاطر این سوابق قدر دانی و ستایش کردند.
آثار اسلامی که در نمایشگاهی در کنار کنفرانس به نمایش گذاشته شده بود این حقیقت را نشان می دهد که مسلمانان در این سرزمین دارای هویت اسلامی پر رنگی بوده اند. کتاب های خطی ، نامه ها و اسناد که به زبان لهستانی و با رسم الخط عربی از دیر زمان به یادگار مانده حاکی از حضور تمدن اسلامی در این منطقه بوده است . بموجب برخی از اسناد تاریخی تاتارها در لهستان قدیم علاوه بر خدمات نظامی خدمات فرهنگی و سیاسی گسترده ای داشتند و چون به زبانهای ترکی و عربی مسلط بودند دست بکار ترجمه متون از این زبانها به زبان لهستانی شده و از وجود آنها به عنوان هیئت های دیپلماتیک در ترکیه و شبه جزیره کریمه استفاده می شده . آنها به مرور زمان به زبانهای اسلاوی ، روسی و لیتوانی نیز مسلط شده بودند.
اولین اتحادیه بزرگ اسلامی در لهستان در سال 1935 م تشکیل شد که 19 مجلس اسلامی شهری و روستائی را در بر می گرفت . در همین سال دار الافتا و منصب مفتی نیز تاسیس شد. هم اکنون اتحادیه ، شش مجلس اسلامی را در شهرها و روستاهای بیالستوک ، گدانسک ، ورشو ، بوهونیکی ، کروشینیانی و گوزیو در بر می گیرد که بیشترین جمعیت آنان در شهر بیالستوک زندگی می‌کنند.
کل جمعیت مسلمانان لهستان بموجب آمار سفارت ج .ا.ا حدود شش هزار نفر است که اکثریت قریب به اتفاق آنها را تاتارها تشکیل می دهند. بخش اندکی از این آمار اختصاص به مسلمانان عرب زبان اغلب از کشورهای شمال آفریقا ، تعدادی حدود یکصد خانوار ایرانی و تعدادی مسلمان لهستانی الاصل دارد . البته خود مسلمانان آمار خود را 30 هزار نفر می دانند که ظاهرا مقصود آنها تاتارها در لهستان ، اکراین ، بلاروس و لیتوانی می‌باشد.
این مسلمانان در ورشو دارای یک مرکز یا مسجد هستند که در سالهای اخیر آنرا خریداری و تاسیس کرده اند. این مرکز یک منزل بزرگ مسکونی بوده که حیاط وسیعی داشته و در ادامه ساختمان سالن سرپوشیده ای در حیاط اضافه کرده اند که نماز جمعه و مراسم را در آن برگزار می کنند. امامت جمعه به عهده یک روحانی مصری است . بموجب قرارداد با دانشگاه الازهر هر سه سال یکبار یک روحانی بدین منظور اعزام می‌شود.
حدود پانزده سال قبل مسجدی در شهر گدانسک با کمک سفارتخانه های کشورهای اسلامی بویژه تلاش سفارت ج .ا.ا افتتاح شد که هم اکنون دائر است و مفتی در آن به اقامه نماز جمعه و تعلیم احکام و آداب اسلامی اشتغال دارد.
دو مسجد هم در هریک از منطقه های بوهو نیکی و کروشینیانی وجود دارد که کلیه ساختمان آنها از چوب است و تاکنون بارها ویران و تجدید بنا شده اند. تاریخ بنای این مساجد به حدود سیصد سال قبل بر می گردد که در آن دوران تعداد قابل ملاحظه ای از سکنه این مناطق مسلمان بودند ، اما امروز این منطقه ها بکلی از سکنه خالی شده اند. در یک مسجد نماز یومیه و جمعه برقرار است و اما در مسجد دیگر تنها در اعیاد و مناسبت های خاصی مراسم برگزارشود. مسجد کروشینیانی بیشتر به عنوان یک بنای تاریخی نگهداری می‌شود.
مسلمانان بخاطر دور بودن از تعالیم اسلامی ، بویژه در دوران حاکمیت کمونیسم ، فرهنگ اسلامی و آداب دینی در میان آنها ضعیف است . البته هنوز در میان آنها آداب مثبتی از هویت اسلامی شان وجود دارد که شایان تقدیر است . مثلا آنها به زیارت اهل قبور مقید هستند و مانند شیعیان در کنار قبرها می نشینند و دعا می خوانند. در باز دید از دو قبرستان دیدیم که برخی از روی کتابی که به خط لاتین ولی زبان عربی بود دعاخواندند. به هر حال باز سازی هویت اسلامی و تعلیم تربیت آنها نیاز به زمان دارد که خوشبختانه پس از فروپاشی کمونیسم این فرصت پدید آمده است . از سال 2004 که لهستان به اتحادیه اروپا پیوسته است این فرصت را تقویت کرده است . با توجه به نگاه مثبت عموم لهستانی ها به کشورمان می توان ارتباط قوی و تنگاتنگی با مسلمانان لهستان برقرار نمود بویژه که ارتباط با آنها به معنی ارتباط با جامعه های اسلامی تاتاری در اکراین ، بلاروس ، استونی ، لیتوانی تا فنلاند است.
نگاه مثبت لهستانی ها به کشورمان بر می گردد به دوران جنگ جهانی دوم که جمع زیادی از آنها به کشورمان پناهنده شدند و در کنار ایرانیان احساس امنیت و آرامش کردند. عده ای از این مهاجرین حتی پس از پایان جنگ نیز ترجیح دادند در ایران بمانند و به زندگی خود ادامه دهند. هم اکنون گورستان اختصاصی آنها در شرق تهران بطور متروکه باقی مانده است.
بخاطر همین علائق اشتیاق به یادگیری زبان فارسی و آشنائی با فرهنگ ایرانی در لهستان امری معمول و متداول است . هم اکنون در سه دانشگاه کرسی تدریس زبان فارسی وجود دارد و سالهاست که استاد از ایران برای تدریس اعزام شود. این دانشگاه ها عبارتند از : دانشگاه یاگلونی در شهرکراکف که در گذشته پایتخت لهستان بوده و هم اکنون 40 نفر دانشجوی رشته زبان فارسی دارد . دیگری دانشگاه ورشو با حدود 30 دانشجو و سوم دانشگاه پزنان با 9 دانشجو است . همچنین کرسی رشته ایرانشناسی نیز در برخی از دانشگاه ها وجود دارد. ضمنا بموجب توافقات فرهنگی بین ایران و لهستان هم اکنون 20 دانشجوی رشته کشتی سازی از دانشگاه امیر کبیر در دانشگاه شهر گدانسگ اشتغال به تحصیل دارند.
شایان ذکر است که در گذشته برخی از منابع ، متون و آثار دانشمندان ایرانی از جمله آثار بوعلی سینا در دانشگاه لهستان تدریس می شده و برخی از متون از جمله شاهنامه فردوسی به زبان لهستانی ترجمه شده است . گلستان سعدی و غزلیات حافظ از جمله متون معروف ایرانی در این کشور هستند.
مسیحیت در لهستان
مردم لهستان علیرغم سالها سلطه کمونیسم بر این کشور دارای اعتقادات مذهبی عمیقی هستند . 95 درصد از جمعیت 38،6 میلیونی این کشور مسیحی کاتولیک هستند. مسیحیت در قرن دهم میلادی به این کشور راه یافت و به سرعت گسترش پیدا کرد. در نیم قرن اخیر اصلیت لهستانی پاپ سابق ، ژان پل دوم ، تاثیر قابل ملاحظه ای بر گرایش مردم به کلیسا داشته است . لهستانی ها در بین کشورهای اروپائی به عنوان مردمی مذهبی شناخته می شوند و یکشنبه کلیساها مملو از جمعیت است . در عصر یکی از روزهای کاری از کلیسائی در یکی از خیابان های ورشوگذشتیم که دیدیم درب آن باز است و افراد به درون آن می روند. ما هم برای مشاهده وضع کلیسا وارد آن شدیم . کشیش پشت تریبون مشغول قرائت دعا بود و حضار همه سراپا گوش بودند. با اینکه روز کاری بود تقریبا کلیسا پر بود و جالب اینکه اکثریت قریب به اتفاق حضار را جوانان تشکیل می دادند. تصویر بزرگ پاپ سابق در نقاط مختلف شهر ورشو رنگ مذهبی خاصی به شهر می دهد. در حالی که در سایر کشورهای اروپائی تصویر زنان نیمه عریان به بهانه تبلیغ کالاها در نقاط مختلف شهر بچشم می‌خورد.
روایط بین مسیحیان و مسلمانان بسیار نزدیک و صمیمی است . در هر روز از جلسات کنفرانس سه روزه یک مقام رسمی کلیسا با لباس ویژه حضور و در برخی از موارد سخنرانی نیز داشت . حتی در مسجد بوهونیکی که جای کوچکی بود یک نفر کشیش با همان لباس مخصوص حاضر بود.
 شورای مشترک کاتولیک‌ها JointcouncilofCatholicsandMuslims در سال 1997 در ورشو تاسیس شده است که تا کنون سمینارها و کنفرانس هائی را در جهت گفتگو و تفاهم برگزار کرده اند. بنا به درخواست این شورا در سال 2001 ریاست کلیسای لهستان 26 ژانویه را به عنوان « روز اسلام » در کلیسای کاتولیک لهستان نام گذاری کرد.
در حال حاضر بر اساس تصمیم کنفرانس ریاست کلیسا اسقف تادوش پیکوش از سوی کاتولیک ها مسئول گفتگوی کاتولیک ها و مسلمانان است . او همچنین رئیس کمیته گفتگو با ادیان غیر مسیحی شورای گفتگوی مذهبی کنفرانس ریاست کلیسای لهستان می‌باشد.
این شورا با صدور بیانیه ای موضوع تجدید چاپ کاریکاتورهای موهن به پیامبر اعظم اسلام (ص ) در یکی از روزنامه های لهستان را محکوم کرد.
یهود در لهستان
تا قبل از جنگ جهانی دوم یهودیان در لهستان بیش از سایر کشورهای اروپائی از آزادی فعالیتهای اقتصادی برخوردار بودند. لذا بیشترین تعداد یهودیان در این کشور اسکان یافته بودند. اما در دوران این جنگ تعداد زیادی از آنها کشته شدند. بنا بر برخی از آمارهای موجود در حدود سه میلیون یهودی در این کشور در طی جنگ به قتل رسیدند و تعداد زیادی هم به فلسطین اشغالی مهاجرت کردند.
پس از جنگ جهانی دوم دولت کمونیستی نیز با یهودیان رابطه خوبی نداشت و آنان را از نهادها و سازمانهای دولتی پاکسازی کرد تا آنجا که در نتیجه این فشارها یهودیان مذهب خود را پنهان می کردند. بعد از فروپاشی کمونیسم آنها دوباره فعالیت گسترده ای را در کشور آغاز کردند. از ابتدای دهه 90 به این سو یهودیان لهستان و جهان سالگرد قیام یهودیان برضد نازی های آلمان را در منطقه « گتوی » ورشو طی مراسمی گرامی می دارند.
همچنین در سالهای اخیربرگزاری راهپیمائی یهودیان در « آشویتس » تاثیر زیادی بر جامعه لهستان برجای گذاشته است . یهودیان در یک دهه اخیر در اغلب نهادهای اقتصادی و سیاسی این کشور نفوذ کرده اند. علیرغم تحرکات ضد اسرائیلی در بسیاری از نقاط جهان بر اثر تحولات اخیر در فلسطین اشغالی ، لهستان جز کشورهائی است که هیچگونه اقدام ضد اسرائیلی در آن صورت نگرفته است .
کنفرانس سه روزه
همانگونه که در آغاز این نوشتار عرض شد این کنفرانس به ابتکار رئیس جامعه اسلامی لهستان و با حمایت افتخاری رئیس پارلمان این کشور برگزار شد. بر خلاف کنفرانس های ثابت در یک سالن ، این کنفرانس بطور سیار برگزار گردید. روز اول در سالن کاخ فرهنگ ورشو ، روز دوم در محل و روز سوم در منطقه ای در نزدیکی مرز Bialystok استانداری شهر بیالستوک بلاروس برگزار شد.
روز اول در افتتاحیه برخی از مقامات دولتی لهستان ، برخی از سفرای کشورهای اسلامی و حتی غیر اسلامی حضور داشتند. سالن کنفرانس بزرگ و سراشیب بود که حدود پانصد نفر در آن شرکت کرده بودند.
ابتدا میهمانان و سفرا هریک بنام معرفی شدند که هرکدام به هنگام معرفی ایستاده و در برابر حضار تعظیم کردند. سپس چند نفر از مقامات دولتی خوش آمد گفتند و از حضور مسلمانان در لهستان و دفاع آنها از کشور تقدیر کردند. یک مقام عالی کلیسای کاتولیک با لباس بلند مشکی و کلاه و نوارهای قرمز نیز شرکت داشت که او نیز خوش آمد گفت . اینجانب از سخنرانان جلسه افتتاحیه بودم.
جلسه افتتاحیه با استراحتی که داده شده بود پایان یافت و نماز جمعه به امامت روحانی مصری مقیم ورشو برگزار گردید. پس از نماز جمعه برنامه زیارت اهل قبور بود. قبرستان مسلمانان در نقطه ای از شهر ورشو قرار دارد.
در این مراسم از بنای یادبود کشته شدگان مسلمان در جنگ جهانی دوم پرده برداری شد. این مراسم پس از قرائت فاتحه و دعا برای اموات با حضور جمعی از نظامیان پایان پذیرفت.
روز دوم کنفرانس در سالن استانداری شهر بیالستوک که حدود دویست کیلومتر از ورشو فاصله داشت برگزار شد. در این اجلاس هم مانند اجلاس روز اول ، بعد از معرفی میهمانان ، استاندار و برخی از مقامات دولتی خوش آمد گفتند و برخی هم پیام کتبی فرستاده بودند که قرائت شد. تقریبا همه از مسلمانان تاتار ستایش می کردند. این تشریفات نشان میداد که ارتباط صمیمانه ای بین دولت و مسلمانان لهستان وجود دارد. چنین ارتباط و صمیمیتی بین دولت واقلیت اسلامی در هیچیک از دیگر کشورهای اروپائی وجود ندارد. این فرصت بسیار خوبی است که می توان در جهت تعالی و پیشرفت فرهنگی جامعه اسلامی از آن بهره‌مند شد.
بعد از افتتاحیه فیلم کوتاهی از اوضاع مختلف استان نمایش داده شد و پس از آن سخنرانی هائی در باره تاریخ تاتارها در لهستان ، گفتگوی ادیان و لهستان در گذشته ، حال و آینده ایراد شد. اغلب سخنرانی ها به زبان لهستانی بود که ترجمه همزمان به زبان انگلیسی داشت.
بخش پایانی کنفرانس در روز دوم بازدید از موزه آثار اسلامی مربوط به تاتارها در گذشته بود که ازمیان این آثار کتاب ، نوشتجات و اسنادی بودند که با رسم الخط عربی ولی زبان لهستانی بودند و توجه همه را بخود جلب می کردند. همچنین قرآن هائی با رسم الخط عربی زیبا وجود داشتند. از این آثار معلوم می شود که تمدن و فرهنگ اسلامی در این سرزمین بسیار برجسته بوده است که متاسفانه با تغییر خط و همچنین فشار کمونیسم به ضعف گرائیده است.
روز سوم کنفرانس اختصاص به بازدید از منطقه مسلمان نشین شرق لهستان و اجرای برنامه در مسجدهای آن ناحیه داشت که بواسطه بارانی بودن شدید هوا برخی از برنامه ها لغو شد. اما در هرحال بازدید از دو مسجد در آن منطقه و زیارت اهل قبور انجام شد.
آثار اسلامی که در نمایشگاهی در کنار کنفرانس لهستان به نمایش گذاشته شده بود این حقیقت را نشان می دهد که مسلمانان در این سرزمین دارای هویت اسلامی پررنگی بوده اند. کتاب های خطی ، نامه ها و اسناد که به زبان لهستانی و با رسم الخط عربی از دیرزمان به یادگار مانده ، حاکی از حضور تمدن اسلامی در این منطقه بوده است.
مسلمانان این منطقه به خاطر دور بودن از تعالیم اسلامی به ویژه در دوران حاکمیت کمونیسم ، فرهنگ اسلامی و آداب دینی در میان آنها ضعیف است . بازسازی هویت اسلامی و تعلیم و تربیت آنها نیاز به زمان دارد که خوشبختانه پس از فروپاشی کمونیسم این فرصت فراهم آمده است.