چهل و هفت سال با مجالس مشروطه

طی اولین دهه قرن بیستم تنها راه موجود برای نجات کشور از فساد حکومتی و دست‌اندازی خارجی، تدوین مجموعه نوشته شده قوانین بود و همین امر به انقلاب مشروطه انجامید.
در دوران سلطنت ناصرالدین شاه سلسله مخالفت‌ها و اقدامات مخفیانه‌ای علیه او و حکومت خودکامه‌اش به راه افتاد که طی آنها تعداد زیادی از مخالفان شاه جان خود را از دست دادند.
کوششهای آزادیخواهان در حکومت مظفرالدین شاه به بار نشست مظفرالدین شاه در سال 1896 به قدرت رسید و در 5 اوت 1906 در نتیجه تلاشهای آزادیخواهان مجبور به امضای قانون مشروطیت و ایجاد یک مجلس انتخابی شد. این هر دو، سازوکارهای دقیقی برای تحدید قدرت سلطنت پیشنهاد کرده بودند. در 18 اوت 1906 اولین مجلس قانونگذاری تشکیل شد تا تمهیداتی برای بازگشایی اولین دوره مجلس شورای ملی و انتخابات مجلس بیندیشد.
در 7 اکتبر همین سال، مظفرالدین شاه طی سخنرانی اولین جلسه مجلس شورای ملی را افتتاح کرد که در آن نمایندگان ایالات حضور نداشتند.
پس از مرگ مظفرالدین شاه محمدعلی میرزا در 21 ژانویه 1907 به پادشاهی رسید. قبل از رسیدن به سلطنت وی متعهد شده بود که به اصول مشروطیت احترام بگذارد اما وقتی که به قدرت رسید کاملا از این نظر برگشت و رویه دیگری را در پیش گرفت.
روسیه و انگلیس که با سرمایه‌گذاری بر اوضاع متشنج ایران به دنبال بهره‌برداری از آن به نفع خود بودند، معاهده‌ای را تنظیم و امضا کردند که ایران را به دو منطقه نفوذ تقسیم می‌کرد. این معاهده که تا سپتامبر 1907 از افکار عمومی مخفی نگه داشته شده بود به یک باره بر ملا شد و جناح‌های گوناگون حاضر در ایران را علیه خود متحد ساخت. دولت ایران رسما در 7 سپتامبر 1907 از طریق سفیر سوریه از مفاد آن خبردار شد. اعتراض و خشم روزافزون نسبت به این معاهده محمد میرزا را واداشت تا اعضای کابینه را فراخواند و با بهانه‌ای دروغین، مبنی بر اینکه خواهان مشورت و تبادل نظر با وزرا است آنها را حبس و بازداشت کند.
در 22 دسامبر 1907 یک کابینه جدید به رهبری نظام السلطنه مافی تشکیل شد. تشکیل کابینه خبر از آرام بودن اوضاع می‌داد. اما در فوریه 1908 بمبی به کالسکه شاه پرتاب شد و وی را عمیقا نسبت به اوضاع بدبین ساخت.
در اول ژوئن 1908 محمدعلی شاه دست به تصفیه عناصر مشکوک از دربار زد و به زاپوسکی سفیر روسیه و مارلینگ سفیر انگلیس اخطار داده شده که مطیع اوامر شاه باشند.
دو روز بعد شاه از رهبران جنبش مشروطیت در باغ سلطنتی در خارج از تهران دعوت کرد و همه را به حبس کشید. دراین میان فقط یک نفر موفق به فرار شد. در24 ژوئن 1908 مجلس از سوی نیروهای طرفدار شاه تصرف و بمباران شد.
به دنبال این اقدام شاه شورش تبریز اوج گرفت و پس از 4 ماه رشت، قزوین، اصفهان، لار، شیراز، همدان، مشهد، بندرعباس و بوشهر را در کام خود فرو برد.
در نهایت، نبردی میان مشروطه طلبان و نیروهای حکومتی در گرفت در 16 ژوئیه 1909 تهران فتح بریگارد قزاق طرفدار شاه تسلیم شد. یک روز بعد محمدعلی شاه و تعدادی از حامیانش با اسکورت سربازان روس به سفارت روسیه در زرگنده پناهنده شدند و در همین روز در جلسه اضطراری مجلس وی از سلطنت خلع و پسر 13 ساله‌اش احمد میرزا به شاهی رسید. دو ماه بعد، وی سفارت را ترک کرد و به تبعید به روسیه رفت.
مجلس اول 17 اکتبر 1906- 23 ژوئن 1908
مهمترین کاری که مجلس در این مدت انجام داد تدوین و تصویب قانون اساسی در 30 دسامبر و اصلاحیه آن در اکتبر 1907 بود. در همین مدت آیین نامه داخلی مجلس نیز مدون شد.
مجلس اول قبل از انقضای مهلت قانونی و به علت مخالفت‌ها و دخالت‌های محمدعلی شاه منحل شد.
کلنل لیاخوف رئیس روسی بریگارد قزاق به همراه سربازان روس به سوی مجلس آتش گشودند و شماری از نمایندگان مجلس و مشروطه طلبان شاه را دستگیر و زندانی کردند.
از مشروطه طلبان نیز شماری کشته شدند و برخی نیز به دنبال کسب حمایت خارجی به راه افتادند. در نتیجه همچنانکه گفته شد مجلس اول منحل، و حکومت نظامی اعلام شد.
مجلس دوم 25 نوامبر 1909- 24 دسامبر 1911
مجلس دوم پس از دوره فترت 17 ماهه تشکیل شد. مجلس در این دوران مواجه با بحران‌های جدی و معضلاتی بود که از سوی مخالفان خارجی و تندروهای داخلی بوجود می‌‌آمد.
مجلسیان تا جایی که امکان داشت بر مواضع خود در تصویب قوانین و دفاع از جایگاه مجلس و مشروطیت پافشاری می‌کردند. اما در نهایت در این دوره نیز مجلس منحل شد و نمایندگان مجبور به فرار یا تبعید شدند. با این وجود قوانین مهمی نیز از مجلس گذشت.
قانون مالیات عمومی، قانون اداره بازرسی، قانون انتخابات جدید و لایحه آموزش در زمره این تحولات بودند.
مجلس سوم 6 دسامبر 1914- 14 دسامبر 1915
مجلس سوم بیش از یک سال نپایید. در این ایام، جنگ جهانی اول به وقوع پیوست و نمایندگان مجلس بی‌طرفی ایران را اعلام کردند. بی طرفی از سوی قدرتهای خارجی نادیده انگاشته شد و ایران به اشغال درآمد. نیروهای اعزامی ارتش روس تزاری که در ایران بودند قزوین را به سوی تهران ترک کردند و همین امر مجددا نگرانی‌هایی را درباره استقرار دوباره آنها در تهران دامن زد.
در نتیجه این امر، تعدادی از نمایندگان به قم سپس به کرمانشاه عزیمت کردند و جلسات مجلس نیز به علت نرسیدن به حد نصاب قانونی تشکیل نشد.
در طول این دوره مجلس قوانین مهمی را تصویب کرد. قانون خدمت نظام وظیفه، قانون وزارت مالیه و قانون مالیات بر اموال غیر منقول در زمره این مصوبات جدید بودند.
مجلس چهارم 21 ژوئن 1921- 20 ژوئن 1923
پس از یک دوره فترت طولانی به 5 سال و 7 ماه طول کشید. مجلس چهارم افتتاح شد و بیش‌تر وقت آن به تنش و دعوا گذشت. مهمترین کار این دوره از مجلس که به همت رئیس جناح اکثریت یعنی آیت الله سید حسن مدرس انجام شد، پیشنهاد و تصویب لایحه الغای قرارداد 1919 بود که بین نخست‌وزیر ایران و حکومت انگلیس بدون اطلاع مجلس منعقد شده بود. به مجلس فرصت هیچ
‌گونه مذاکره‌ای بر سر مفاد آن داده نشده بود و حتی نمایندگان نیز از آن بی‌خبر بودند.
با تصویب لایحه پیشنهادی مدرس، عموم مردم و حکومت بریتانیا از آن مطلع شدند. مهمترین قوانین که در طول این دوران از تصویب مجلس گذشت عبارت بودند از: پیمان دوستی میان ایران و روسیه، لایحه مالکیت اموال غیر منقول و حق ثبت اسناد و لایحه بورسیه 60 دانشجو به خارج از کشور.
مجلس پنجم: 11 فوریه 1924، 11 فوریه 1925.
مجلس پنجم را باید یکی از پرآشوب‌ترین دوره‌‌های مجلس دانست. نیروهای خارجی به همراه فرمانده کل قشون به گردآوری نیرو و امکانات مشغول شدند تا سلسله قاجار را به قدرت برگردانند. نمایندگان مستقل مجلس تحت اذیت و آزار قرار گرفتند و دستگیر شدند و به دست وزیر جنگ وقت رضاخان کشته شدند.
برخی از مهمترین طرح‌ها و قوانینی که از سوی مجلس به تصویب رسید عبارتند از: معافیت ماشین آلات کشاورزی و صنعتی از پرداخت مالیات به مدت 10 سال، تصویب قانون تجارت، تصویب لایحه سربازگیری و تصویب قانون کیفری عمومی.
مجلس ششم: 1 ژوئیه 1926- 13 اوت 1928
مهمترین واقعه مجلس ششم، حذف کاپیتولاسیون در 9 ماه می 1927 بود.
برخی از مهمترین لوایح و قوانین پیشنهادی مجلس عبارتند از: مجلس به وزارت عدلیه اجازه داد تا برخی اصلاحات سازمانی، قضایی استخدامی را در وزارتخانه متبوع خود به اجرا بگذارد، اعطای اجازه تاسیس بانک ملی ایران، اعزام دانشجویان به خارج از کشور و تصویب آئین‌نامه‌ای مبنی بر اینکه محاکمه و پیگرد قانونی وزرا فقط باید با اجازه هیات ژوری باشد.
مجلس هفتم: 6 اکتبر 1928- 5 نوامبر 1930
مجلس، حق ضرب سکه را که قبلا در انحصار بانک سلطنتی بود، به بانک ملی ایران واگذار کرد. علاوه بر این، مهمترین طرح‌ها و لوایح مصوبه مجلس عبارت بودند از: تصویب ممنوعیت تجارت برده در محدوده مرزهای ایران طبق این قانون به مجرد ورود برده به خاک ایران، وی باید آزاد می‌شد.
اجازه تاسیس بانک کشاورزی مجلس هشتم: 18 دسامبر 1930، 14 ژانویه 1933
در این دوره وزارت خزانه‌داری پیشنهاد لغو امتیاز دارسی را به میادین نفتی ایران که به انحصار خود درآورده بود، داد. مهمترین اقدامات مجلس نیز عبارت بودند از: اعطای حق انحصاری تجارت خارجی به حکومت.
اعطای اجازه مبادله پروتکل برای برچیدن خط تلگراف میان هند و اروپا که از خاک ایران می‌گذشت و صدور حکم قانونی که به تصمیم دولت ایران برای فتح امتیاز دارسی صحه می‌گذاشت.
مجلس نهم: 15 مارس 1933، 10 آوریل 1935
در این دوره، مجلس مذاکراتی را با دولت انگلیس درباره مساله نفت انجام داد که به امضای یک قرارداد جدید منجر شد. برخی از مهمترین قوانین مجلس عبارت بودند از: اعطای امتیاز نفت به شرکت نفت ایران و انگلیس در سال 1934 و اجازه تاسیس دانشگاه تهران.
مجلس دهم: 6 ژوئن 1935 – 12 ژوئن 1937
مذاکرات میان 4 کشور ایران، افغانستان، ترکیه و عراق را که به امضای پیمان عدم تعرض میان آنها انجامید، باید مهمترین تحول این دوره از مجلس بدانیم. مهمترین قوانین که از مجلس گذشت عبارت بودند از: تاسیس راه‌آهن دولتی ایران، اعطای امتیاز نفت در صفحات شرقی و شمال شرقی به شرکت نفت ایران و آمریکا.
مجلس یازدهم: 11 سپتامبر 1937- 18 سپتامبر 1939
مجلس یازدهم با آغاز جنگ جهانی دوم مصادف شد و ایران نیز همانند دوره پیش بی طرفی پیشه کرد.
در میان طرح‌ها و لوایح مصوبه مجلس، موارد زیر از همه برجسته‌تر بودند:
تشکیل وزارت تجارت، تشکیل وزارت صنایع، تصویب پیمان عدم تعرض میان ایران، افغانستان، ترکیه و عراق که پیمان سعدآباد نام گرفت.
مجلس دوازدهم: 25 اکتبر 1940- 30 اکتبر 1941
مشکلات اقتصادی و اجتماعی متعددی که ناشی از جنگ جهانی دوم بودند گریبان‌گیر کشور و جامعه شد. اگر چه ایران بی طرفی پیشه کرده بود، اما شوروی و انگلیس با بی توجهی به آن، و به بهانه فقط منافع خود وارد ایران شدند.
در جلسه اضطراری مجلس در سپتامبر 1941 رضاشاه به نفع پسرش محمدرضا از سلطنت کنار رفت و شاه جدید نیز روز بعد سوگند یاد کرد. با توجه به اینکه رضا شاه از قدرت خلع شده بود، مجلس از جرائم سیاسی و اجتماعی او چشم پوشید.
مجلس سیزدهم 13 نوامبر 1941-23 نوامبر 1943
این دوران مصادف بود با کنفرانس تهران که از سوی سران کشورهای انگلیس، شوروی و ایالات متحده تشکیل شد و در آن تمامیت ارضی و استقلال سیاسی ایران تضمین شده بود.
قوانین و لوایح این دوره عبارتند از:
اجازه مبادله پیمان ترک مخاصمه با اتحاد شوروی و انگلیس به دولت، اجاره استخدام دکترمیلسپو به عنوان رییس خزانه‌داری، اصلاح قانون مطبوعات، تصویب اعلام جنگ به آلمان نازی، تضمین امنیت کارگران بخش خصوصی و دولتی.
مجلس چهاردهم 26 فوریه 1944-11 مارس 1946
انتخابات این دوره از مجلس زمانی برگزار شد که نیروهای متحد بخش‌هایی از کشور را تحت اشغال خود گرفته بودند. گروه‌ها و احزاب سیاسی که پس از رفتن رضاخان به قدرت رسیده بودند صندلی‌های مجلس را اشغال کردند و همین امر به برخی ناآرامی‌ها در مناطق انتخاباتی منجر شد با توقف جنگ و در اثر مداخلات خارجی‌ها به ویژه روسیه، در آذربایجان و کردستان جنبش‌های جدایی طلبانه به وقوع پیوست.
برخی لوایح و قوانین اندیشمند این دوران عبارتند از:
منع دولت از هر گونه مذاکره و یا ورود به هر نوع قراردادی که متضمن واگذاری امتیاز نفت به بیگانگان باشد. لغو اختیارات دکتر میلسپو، تصویب منشور سازمان ملل متحد که در سان فرانسیسکو از سوی ایران امضا شده بود و اجازه عضویت ایران در صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی.
مجلس پانزدهم 17 ژوئن 1947-28 ژوئیه 1949
لوایح و قوانین مهمی که از تصویب مجلس گذشت عبارتند از: مجلس قرارداد 26 مارس درباره تشکیل شرکت نفت ایران و شوروی را قانونا بی‌اعتبار اعلام کرد. اختصاص 10 سال عایدی نفت جنوب برای کارگران بخش دولتی و ارتقای صنعت نفت، عفو عمومی عوامل ناآرامی‌های آذربایجان و کردستان، لایحه تاسیس دانشگاه در شهرستا‌ن‌ها.
مجلس شانزدهم 9 فوریه 1950 – 18 فوریه 1952
در فاصله سالهای 1952 –1950 و 1331-1329 ش) ایران دوران پرآشوب و متشنجی را که به مناسبت محکومیت قرارداد گس – گلشائیان به وجود آمده بود، گذراند. مجلس نیز به مخالفت با این قرارداد برخاست. کمیته انتخابی نفت در مجلس، قانون اصلاحی خود را پیشنهاد کرد و ملی شدن نفت را در سراسر ایران اعلام نمود. دولت انگلستان در عکس‌العمل به این کار شکایتی علیه ایران به دادگاه لاهه تقدیم کرد.
رای دادگاه لاهه در مرحله اول حاکی از ممنوعیت ایران از هر گونه اقدامی برای انتقال صنعت نفت از شرکت انگلیس به دولت ایران بود، طرف ایرانی در عوض اعتبار دادگاه را برای داوری در این خصوص کافی ندانست و صلاحیت آن را رد کرد. دولت انگلیس در نتیجه این اقدام ایران ، کنسول‌گری‌های خود را در سراسر ایران بست.
علاوه بر این مساله، برخی از لوایح و قوانین مجلس عبارتند از: الغای قانون مطبوعات به غیر از قانون 1908، تصویب ملی شدن صنعت نفت در ایران، لایحه تاسیس آب لوله‌کشی و ایجاد تسهیلاتی برای سیستم فاضلات در تهران.
مجلس هفدهم 25 آوریل 1952-19 دسامبر 1953
مجلس هفدهم مانند دوره قبل درگیر برگزاری انتخابات در ایالات بود، به طوری که برخی کرسی‌های مجلس خالی ماند و از همین رو بیش از یکسال به طول نینجامید. فقط 80 نماینده در مجلس حاضر شدند و مساله نفت بیشتر موضوعات مورد بحث را تحت‌الشعاع خود قرار داد. دولت بریتانیا مجددا به دادگاه بین‌المللی لاهه متوسل شد و این بار مصدق نخست‌وزیر در جلسه دادرسی شرکت کرد. در رای‌گیری که انجام شد، دادگاه بین‌المللی قضاوت درباره دعوا میان یک شرکت خصوصی و یک دولت را در صلاحیت خود ندانست. قابل ذکر است که داور بریتانیایی رای خود را به نفع ایران وارد کرد که 9 رای مثبت در مقابل 5 رای منفی این کار به معنای گسستن هر گونه پیوند سیاسی ایران با حکومت بریتانیا بود. مجلس همچنین قرارداد ماهیگیری در دریای خزر را که در سال 1927 بین ایران – شوروی امضا شده بود فسخ و آن را ملی اعلام کرد. شاه در نتیجه حوادث پیش آمده به تبعید رفت و بعدا فقط توانست با کمک آمریکایی‌ها به قدرت باز گردد. اولین کار او پس از بازگشت به ایران، انحلال مجلس سنا و مجلس شورای ملی بود. مهمترین لوایح و طرح‌های مصوبه مجلس در این دوران عبارت بودند از:
تصویب قانون اختیارات ویژه به نفع محمدمصدق، ملی شدن شرکت مخابرات، لایحه تاسیس خدمات حمل و نقل عمومی و تصویب قانون منشور شرکت تلفن ایران.