بایسته‌های امروز سینمای دفاع مقدس

مسعود فراستی
سینمای خنثی جنگ
سینمای جنگی که الآن موجود است سینمایی است خنثی و بی ارتباط با جنگ. اما آن چیزی که باید باشد، سینمایی است در پیوند با بچه های جنگ، بچه هایی که بوی عطر آنها هنوز در فضای جامعه است.
پیوند با آنها یعنی اینکه فیلمی که می خواهد در ژانر دفاع مقدس ساخته شود تحقیقی گسترده و واقع گرایانه پشت آن باشد. سینمای امروز دفاع مقدس باید کاری باشد که هم جبهه و جنگ را نشان دهد، مانند فیلم های جنگی آمریکایی که هنوز هم به جنگ می پردازند، و نیز باید به آدم های مظلوم و حماسی جنگ بپردازد.
مسئله بعدی اینکه ما باید سراغ فیلم های عظیم ملی برویم که وقتی کسی آن را نگاه می کند بگوید این جنگ من است، این حماسه عظیم من است. سینمای دفاع مقدس نباید به موضوعات ذهنی فیلمسازان از جنگ بپردازد؛ ما با ساختن موضوعات ضدجنگ در این سینما به هیچ نقطه عطفی نمی رسیم و باید با ایجاد کانون ها و انجمن های فیلم، به گفتگو و بحث های جدی در این سینما بپردازیم.
جواد شمقدری
اکثر فیلم‌های دفاع مقدس به روح جنگ توجهی ندارند
ارائه یک تعریف از سینمای دفاع مقدس، مطلبی نیست که با توجه به مرور زمان تغییر کند.
سینما در پایه کار خود تلاش می کند که فرهنگ دفاع مقدس را در بستر سینمای دفاع مقدس عرضه کند. البته باید اذعان کنم، عظمتی که در دوره دفاع مقدس شکل گرفت را نمی توانیم با ساختن این نوع از فیلم ها نشان داد. اما در پیام و مفهوم این فیلم ها می توانیم یک چیز را درنهایت بیابیم و آن جستن خدا در جبهه است. درحقیقت صحنه دفاع مقدس دفتری بود، برای یافتن راه کمال که شهدا و رزمندگان این مسیر را پیمودند. اما کسانی هم، در خود این سینما هستند که حمایت های مالی و مادی خود را وقف آن کردند.
و کسانی که خودشان را وام دار ارزش های دفاع مقدس می دانند و به مدد این ارتباط معنوی، در جستجوی یافتن راه کمال هستند.
در حال حاضر وضعیت سینمای دفاع مقدس به نسبت دفاع 8 ساله ایران، در وضعیت مطلوبی وجود ندارد. اما نباید تلاش ها و حرکت هایی که در این زمینه صورت گرفته، از یاد ببریم.
اگرچه سینماگران به جنگ تحمیلی به صورت ناچیزی پرداخته اند، اما در آثارشان می توانیم رنگ و بوی جبهه را احساس کنیم.
سینمای دفاع مقدس را می توانیم به دوره های مختلفی تقسیم کرد: دوره ای که حماسه و دفاع، فقط متکی بر مستندات جنگ بود.
دوره‌ای که عمق فرهنگ دفاع مقدس، آدم ها و آرمان های رزمنده ها را نشان می‌داد.
دوره دیگری که بعضی از فیلمسازان به سینمای دفاع مقدس به شکل انتقادی نگاه کردند. این تجربه های دوره های مختلفی است که بر سینمای دفاع مقدس گذشته است.
سینمای دفاع مقدس ما، زمانی در آستانه رشد و تعالی قرار گرفته بود که متأسفانه مدیران و مسئولان وقت، از ادامه این رشد، جلوگیری کردند و امروز شاهد هستیم که آثار کمی به این سینمای دفاع مقدس پرداخته اند و اکثر فیلم ها به روح جنگ توجهی ندارند.
ما انتظار داریم، که این سینما با تمام جریان هایی که بر سر آن گذشته است، بتواند روزبه روز بهتر عمل کند.
اکبر نبوی
جوهره دفاع مقدس
اگر مؤلفه های دفاع 8 ساله مقدس مردم را مبتنی بر عدالت خواهی و عدالت طلبی بدانیم و در نقطه مقابل تجاوز عراق را برپایه ظلم بدانیم، درنتیجه تعریف امروز ما از سینمای دفاع مقدس روشن می شود. برخلاف گروهی که سینمای دفاع مقدس را صرفا محدود به آثاری می کنند که یک رزمنده ای وجود دارد و...
اگر فیلمی که مسائل مربوط به بی عدالتی ها و وضعیت های موجود را نقد کند، بسازیم و... می توانیم این گونه آثار را در حیطه دفاع مقدس جای دهیم و این همان جوهره دفاع مقدس است. اگر دفاع مقدس را یک گستره درنظر بگیریم، براساس تعریف؛ آثار دفاع مقدس را طبقه بندی می کنیم و محدوده ای را برای فرهنگ دفاع مقدس قائلیم.
در حالی که این فرهنگ (دفاع مقدس) گسترده است، می تواند دیگر حوزه های ما را تحت تأثیر و نفوذ خود قرار دهد.
اگر ما باور داریم، از خودگذشتگی، ایثار، قناعت و عدالت و ارزش های انسانی و الهی دیگر را، در نتیجه حوزه فرهنگ دفاع مقدس می تواند بسیاری از مسائل ما را پوشش دهد.
در حوزه فیلم سازی این امکان وجود دارد، یک اختلالی به وجود آید، اما باید بیاییم از تعاریف و کلیشه های نخ نما شده سینمای دفاع مقدس دست برداریم، گرچه من به ساخت فیلم های حماسی اعتقاد دارم و باید باز هم از فرزندان این سرزمین، دلاوری هایی به تصویر درآوریم. آثاری که در این حوزه فیلم‌سازی خلق می شود باید مبتنی بر فرهنگ آن دوران باشد.
امروز سینمای ما به اکسیر فرهنگی دفاع مقدس نیازمند است. نکته مهم این است که، ای کاش مسئولان ارشد، به ویژه مسئولان قوه مجریه در کنار دغدغه های خود برای فرهنگ و هنر هم جایگاهی قائل شوند و اگر این مسئله اتفاق بیفتد، سینمای دفاع مقدس را که روزبه روز رنگ پریده و لاغر می شود، می تواند جان دوباره ای به آن دهند؛ و متناسب با نیاز امروز، تولیدات شایسته ای را در این نوع سینما شاهد باشیم.
جهانگیر الماسی
در حاشیه خاطره جنگ نباشیم
در ایام دفاع مقدس یک نوع سینمایی داریم که تبلیغاتی است و منظور و هدفش تحریک تعقل و احساسات و باورهای جوانان نسبت به مرزهای جغرافیایی و اعتقادی است. بعد از سالهای دفاع مقدس بدیهی است که مراد از سینما، تحلیل اتفاقات گذشته بر جنگ و تحلیل جامعه ای است که دوران جنگ را پشت سر گذاشته است، علت جنگ و چه کسانی که جنگ را به وجود آوردند و منافع چه دسته هایی در جنگ تأمین شد، آثار مخرب و سازنده جنگ چه بوده است؛ در این راستا برخی توانایی ها و ناتواناییهایی به کشور افزوده شد. در حوزه معنایی باید به این اشاره کنم که سینمای دفاع مقدس، بعد از جنگ باید به تحلیل جنگ بپردازد و جوانب مختلف فرهنگی و اجتماعی را مورد ارزیابی قرار دهد و به نتیجه برسد.
الان گونه دیگری از سینمای دفاع مقدس شکل گرفته است که، مدافع رزمنده‌های جان باخته است، آنانی که از خود گذشتند و الان باید در جامعه یک حقوق خاصی داشته باشند جامعه باید به آنها یک نگاه دیگری داشته باشد. حاتمی کیا دغدغه اش بعد از جنگ نشان دادن این گونه موارد بوده است و یک یا دو فیلم، چون به نام پدر را، در نقد ماجراهایی که بر مردم گذشته ساخته است.
و این جنبه دیگر دفاع مقدس است که فیلمسازانی به آن پرداخته اند و این نشان دادن یک وجهه علمی ماجراست ولی در کل نقد گذشته و سرنوشت تاریخی مملکت فراتر از اینها می باشد. افرادی که از میان رفتند، در مقابل اهداف هوشمندانه رقبای سیاسی ما، در واقع ما باید استثمار و استعمار را برای جوانان تحلیل کنیم.
چرا منافع ملی ما باید غارت شود و آمریکاییها و انگلیسیها می خواهند با وارد کردن بهترین چیزها به کشورشان مردم را راضی نگه دارند، چون این مردم هستند که مالیات می دهند و از اجماع مردم می ترسند چون قانون وجود دارد. در ایران در مقابل چیزی که وارد می شود، یک چیزی خارج می شود. با عنوان این مطلب به این موضوع اشاره دارم که ما یک نظرگاه جنگ مشترک نداریم و به بهانه سینمای دفاع مقدس می توانیم منافع مشترک و ملی را بهتر درک کنیم و به جوانان منتقل کنیم.
در این میان عده ای از فیلم سازان فیلم هایی می سازند که جوانها را غافل می کنند و از درک لازمی برای جوانها برخوردار نیست. ما در یک دهکده جهانی زندگی می کنیم دهکده جهانی به این معنا نیست که کسانیکه در مرکز دایره هستند از امکانات بالا و کسانیکه در حاشیه این دایره اند از امکانات پایین تری برخوردار باشند؛ مراد از سینمای دفاع مقدس طرح همین مسئله است و نباید در حاشیه خاطره جنگ باشیم بلکه باید در طول وجودی آن بچرخیم؛ چون ما مردمی هستیم که تحت یک بیرق و با فرهنگ و اعتقادات و آینده ای مشترک هستیم و اینها را باید به جوانها نشان دهیم چون دفاع مقدس وجود داشته و وجود خواهد داشت.
سیدجواد هاشمی
رگه‌های تازه در سینمای دفاع مقدس
سینمای دفاع مقدس به اعتقاد من یکی از حساب و کتاب دارترین سینماهای ما بوده است. در این گونه از سینما ما، کارهای کمی نداریم و ما در این نوع از سینما آثار ارزشمندی داریم که در نوع دیگر ژانر اجتماعی، سیاسی و... نداریم؛ این نشان دهنده آن است که این پروژه در هنر تصویر ایران جایگاه خود را دارد و اگرچه دچار رکود شده ایم از ناتواناییهای سینمای ایران نیست.
جنگ به پایان رسیده و مردم کمتر از این ژانر سینمایی استقبال می کنند و ما باید شکل عرضه تولیدات دفاع مقدس را تغییر دهیم و دوره ای طی شود و واردعرصه های دیگر شویم.
نسلی که جنگ را ندیده است را وارد خاطرات آن دوران کنیم و جوانها را وارد راستای جنگ کنیم.
به چند دلیل رکود سینمای دفاع مقدس امری طبیعی است: عدم یارانه های دولتی به این بخش از سینما، مخارج بالای تولید فیلم های دفاع مقدس، عدم استقبال تماشاگران از کارهای دفاع مقدس با موضوعات کهنه و قدیمی، شکست تهیه کننده به خاطر هزینه های بالا، عدم استقبال تهیه کنندگان خصوصی و...
اگر فیلمی با رگه‌های تازه دفاع مقدس ساخته شود مورد استقبال تماشاگران واقع می شود. در هر زمانی که شما شاهد موضوعات بدیلی در فیلم ها بوده اید، حضور پررنگ تماشاگران را احساس کرده‌اید. فیلم هایی چون، کانی مانگا، عقابها، افق و... ساخته شد و حتی در پایان جنگ هم شاهد فیلم هایی چون آژانس شیشه‌ای هستیم.
اگر فیلم هایی با مؤلفه های جدید و در حقیقت به روز ساخته شود، چون فیلم دوئل باز هم می توانیم تماشاگران را به طرف این حوزه جلب کنیم، متأسفانه ما فقط جنگ را در خاکریزها و در قالب یک سری از شخصیت ها خلاصه کرده ایم و باید بیاییم شخصیت و کاراکترهای دفاع مقدس را در خود سینمای دفاع مقدس، در یک جا و مکان دیگر نشان دهیم، فیلم آژانس شیشه ای، حاج کاظم را با ویژگی هایش در یک آژانس به تصویر می کشد؛ اگر ما بتوانیم از این گونه آثار تولید کنیم یک فکر و ایده بدیلی صورت گرفته است.
جواد طوسی
فیلم‌های دفاع مقدس به اندازه انگشتان یک دست
در زمینه سینمای دفاع مقدس ابتدا باید از یک سری تئوریها و شعارها فاصله بگیریم و تصویری واقع‌بینانه ارائه دهیم.
در این زمینه باید به یک آسیب شناسی اولیه دست یابیم و در آخر به حیطه آرمانی سینمای دفاع مقدس برسیم.
پرسشی که در بدو امر در ذهن شکل می گیرد، چرا سینمای دفاع مقدس نتوانسته در یک روند تاریخی نقش داشته باشد، و چه مقدار از این کم کاریها به سینماگران بر می گردد؟
در گستره آرمانی، سینمای دفاع مقدس می تواند با نشان دادن سطح پایداری، جان فشانی ها، مقاومت و ایثار به بخشی از آرمانها پاسخ گو باشد.
اگر بخواهیم از مرحله شعار به مراحل بعدی قدم بر داریم باید در کنار آسیب شناسی این نوع از سینما، ظرفیت های دیگری را برای نمایی دفاع مقدس در نظر بگیریم.
تفاوت سینمای جنگ با دیگر کشورها در نوع مقاومت، حماسه و اصول شناسی برمی گردد و بدین جهت است که سینمای ما در نقطه مقابل سینماهای سایر کشورها است.
چرا سینمای امروز ما نتوانسته با یک نگاه کارشناسانه و کیفی به آثار ارزشمندی دست یابد و ملاحظه می شود که این آثار از انگشتان دست فراتر نبوده است باید در حوزه فیلم سازی، سطح تولیدات این سینما را افزایش دهیم و دوباره مسیر «آزمون و خطا» را طی نکنیم. در عرصه فیلم سازی نگاهی کارشناسانه در جهت نگارش فیلم نامه و... صورت دهیم.
در تولید این گونه آثار باید از ترکیب عده ای، فیلم نامه نویسان حرفه ای، کارشناسان جنگی، خبرنگاران جنگ و نظامی ها در یک همگرایی عمومی و به شکلی ایده آل در ساخت فیلم استفاده کرد. ما هنوز نتوانسته ایم تاریخ واقعی جنگ را چون فتح خرمشهر، علی رغم حرف و حدیث ها به خوبی به تصویر بکشیم.
اگر دقت کنید فیلم های شاخصی که در زمینه دفاع مقدس، چون فیلم های «سفر به چزابه» کیمیا، آژانس شیشه ای، دیده بان، مهاجر، از کرخه تا راین و فیلم های متفاوتی چون، لیلی با من است، هور در آتش در حافظه سینمای دفاع مقدس ضبط شده‌اند.
وقتی این سینما با نگاه سیاست‌گذاری دولتی همراه می شود، همواره با یک نگاه خاصی سینمای جنگ دنبال می‌شود. ما باید ظرفیت‌های واقع‌بینانه را در نظر بگیریم و فیلم سازان آدم های جنگ را در یک شکل خاکستری و با پیشینه امروزی بعد از جنگ به تصویر بکشند. در فیلم های دفاع مقدس آدم های خاکستری را به نمایش درآوریم که ما الان بعد از جنگ این امکان را بدهیم که شاید تبدیل به یک ضدقهرمان شده اند و این را در ژانر سینمای دفاع مقدس بگنجانیم.
با تولید این گونه ژانرها می توانیم به یک موقعیت عدالت اجتماعی و نگاهی پرسشگرایانه برسیم. در آثار حاتمی کیا این نوع نگاه دیده می شود. مثل موج مرده ولی در فیلم «به نام پدر» نگاه محتاطانه فیلم ساز توأم با یک سری پرسشگری ها است. بخش قابل توجهی از تولیدات سینمایی ما به نمایش فیلم هایی اختصاص دارد که تأثیر سازنده ای ندارند. اگر هدف ما رسیدن به یک سینمای مطلوب است باید جذابیت های موضوعی تولید کنیم، تا سینمای امروز کاربردی و عملی شود. می توانیم با دادن امکانات گسترده و کافی تولیدات سینمای دفاع مقدس را بالا ببریم. در عرصه سینمایی می توانیم از گروههای زبده سینماگران استفاده کرد و در واقع وام دار جنبه های تکنیکی سینمای هالیوود باشیم و تجربه های این سینماگران را در جهت ایده آل و ماندگار، آثارمان استفاده و یک بار فرهنگی درستی را ایجاد کنیم، بدون این که دست به «آزمون و خطا» بزنیم.
در کنار سینمای جنگ می توانیم یک نگاه متفاوتی را تولید کنیم و در واقع یک زمینه ملودرام را با یک حس عدالت خواهانه و آدم های دوره جنگ درهم آمیزیم مثل آژانس شیشه ای و به یک مکتب و سبک جدیدی در حوزه سینمای دفاع مقدس برسیم.
حسین معززی‌نیا
ظرفیت‌های سینمای جنگ
عروج آثار و ویژگیهایی که دفاع مقدس در 8سال جنگ برجای گذاشته است، را می توان در فیلم های سینمای دفاع مقدس جستجو کرد.
جنگ های دیگر دنیا، دارای مختصات عمومی بوده اند اما جنگ ایران تفاوت دیگری با نوع جنگ های دیگر دارد.
ما در زمینه تولید آثار سینمای جنگ، ظرفیت های زیادی ازنظر نوع محتوا، شکل آثار و شخصیت های مختلف داریم. دوران جنگ در شهرهای مختلف با شخصیت های مختلفی شکل گرفته است اما ما در سینمای دفاع مقدس فقط یک نوع شخصیت و شکل واحدی را به تصویر می کشیم و در این نوع سینما فقط شاهد، دیالوگ ها و داستان گویی های مشخصی هستیم که می توانیم پایان فیلم را حدس بزنیم، درحالیکه جنگ فقط یک سری از شخصیت ها را درگیر خود نکرده است بلکه وضعیت ها و شرایط حاکم بر جنگ هم در جبهه ها وجود داشته است.
فیلم سازان در زمینه جنگ، تحقیق و تفحص نکرده اند و درواقع پشتوانه ادبی سینمای دفاع مقدس ضعیف است. تماشاگر امروز باید بفهمد که چرا جنگ اتفاق افتاد.
ضعف سینمای دفاع مقدس این است که در قالب ها و عرصه های جدیدی وارد نشده است و درواقع سینماگر فقط در فیلم های خود به تغییر شخصیت ها می پردازد.
سینماگران جنگ باید فیلم هایی با موضوعیت هایی چون، چرا ما به این «جنگ» دفاع مقدس می گوییم، ابعاد جنگ چیست، شهدا چه ویژگیهایی داشته اند و چرا ماجرای خرمشهر عجیب است و... تولید کنند.
سینماگران جنگ دنیا، ابتدا در فیلم های خود، موقعیت ها را تشریح می کنند و بعد پیام های جنگ را عرضه می کنند. اما در سینمای جنگ ایران، هیچ اطلاعاتی از جنگ رخ داده، به بیننده نمی دهد و فقط نظر و عقیده های سینماگران را در فیلم می بینیم. ما باید در آثار سینمای دفاع مقدس اشاره کنیم که چرا ما جنگ کردیم و در این 8سال چه گذشته است.
حبیب‌الله بهمنی
دفاع مقدس را به 8 سال محدود نکنیم
در حقیقت دفاع، آنقدر گسترده است که ما نباید آنرا به دوره های خاص تاریخی تبدیل کنیم درواقع دفاع مقدس از زمانی شکل گرفت که اولین مبارزه حق و باطل به وقوع پیوست. دفاع مقدس گستره نامحدودی دارد و آنرا نمی توان محدود به زمان و مکان خاصی کرد. در هر نقطه از زمین اگر ظلمی صورت بگیرد و دربرابر آن، دفاعی صورت گیرد درواقع دفاع مقدس صورت گرفته است؛ درواقع ما با این کار می خواهیم یکی از اسماء و صفات خدا را که یعنی صفت عدل است جاری کنیم.
جنگ ایران هم دفاع مقدسی بود که در برابر دفع دشمن شکل گرفت و فیلم های این دوره با عنوان دفاع مقدس به وجود آمد فیلم هایی که در حیطه این نوع سینما ساخته شد، یا از متن دفاع مقدس یا از حواشی جنگ برخواسته بود، ولی موضوعی که باید مدنظر داشت، دفاع مقدس را نباید به این 8سال محدود کرد.
در نگرشی که انقلاب دارد باید دفاع مقدس را بالاتر از این 8سال نگاه کرد؛ سینمای دفاع مقدس از هر مقوله و موضوع، باید به اندازه توانش استفاده کند و در مجموع سینمای دفاع مقدس همان است که در مجموع ارائه شده است.
اما این را نباید فراموش کنیم، ازنظر استعداد، این سینما توانایی های بالقوه مضاعفی دارد.
بضاعت سینمای دفاع مقدس از کارگردانان، فیلم نامه نویس ها، بازیگران، تهیه کنندگان و... تکمیل است اما باید از این استعدادها با دادن امکانات به این گروه پشتیبانی کنیم.
ترکیب وضعیت فعلی سینمای دفاع مقدس به دو بخش هنری، صنعتی و مالی تقسیم شده است. اگر در حوزه این نوع پشتیبانی مالی صورت گیرد، فیلم سازان، محصولات بیشتری را تولید می کنند چون فیلم سازان و هنرمندان ما، انگیزه های لازم را دارا می‌باشند.