پیمان منع گسترش سلاح‌هاى هسته‌اى

پیمان نفى یا منع گسترش هسته اى یا Nuclear Non-Proliferation Treaty که به اختصار NPT یا NNPT گفته مى شود، پیمانى است که در اول جولاى 1968به امضا رسید تا دسترسى کشورها به سلاحهاى هسته اى را محدود سازد، در حال حاضر اکثر کشورها و دولتهاى بزرگ جهان در این پیمان عضویت دارند. این پیمان در اصل توسط ایرلند و فنلاند پیشنهاد شد و این دو کشور اولین کشورهایى بودند که آن را امضا کردند. در سال ،1995اکثر کشورهاى عضو این پیمان که عدد آنها به 170رسیده بود، تصمیم بر این گرفتند تا این پیمان را با محدودیت و شرایط کمتر گسترش دهند. این پیمان از سه رکن و پایه اصلى تشکیل شده است.
رکن اول: منع تکثیر
پنج کشور اجازه دارند تا تحت این پیمان سلاح هسته اى داشته باشند: فرانسه، چین، روسیه، بریتانیاى کبیر و ایالات متحده آمریکا. اینها کشورهایى بودند که در زمان عقد این پیمان به سلاح هسته اى دست یافته بودند. این پنج دولت همچنین جزو اعضاى ثابت شوراى امنیت سازمان ملل متحد هم هستند. دولتهاى مجاز داشتن سلاح هسته اى (Nuclear Weapons States) با توجه به این رکن، موافق ارائه سلاحهایشان به کشورهاى دیگر نیستند و کشورهاى غیرمجاز نیز نباید به این سلاحها دسترسى پیدا کنند. هرچند به طور کاملا شفاف در پیمان آورده است اما این رکن همچنین مشخص مى کند که کشورهاى مجاز یا NWS اجازه استفاده این سلاح ها را در برابر کشورهاى دیگر ندارند، مگر اینکه کشورى که به آنها حمله کرده است از سلاح هسته اى استفاده کرده باشد.
رکن دوم: خلع سلاح
در بند شش و سرآغاز این پیمان نوشته شده است که انبارهاى نظامى - هسته اى و سلاحهاى کشورهاى NWS مورد بازرسى قرار مى گیرند تا مبادا آنها تکثیر غیر مجاز داشته باشند. همچنین کشورهاى غیر مجاز نیز مورد بازرسى قرار مى گیرند تا بطور مخفیانه به تولید سلاح هسته اى اقدام نکنند.
رکن سوم: حق دسترسى و استفاده از تکنولوژى صلح‌آمیز هسته‌اى
رکن سوم این پیمان این حق را به کشورهاى غیر مجاز مى دهد تا به تکنولوژى صلح آمیز هسته اى که کسب انرژى و تولید سوخت است، تحت نظارت و شرایط NPT، دسترسى پیدا کنند، این رکن هیچ کشورى را مستثنا نمى کند. رکن سوم پیمان منع سلاحهاى هسته اى به تمامى کشورهایى که این پیمان را امضا کرده اند و موردى از خطا و زیر پا گذاردن اصول آن در پرونده آنها وجود نداشته باشد و به بیان دیگر فقط هدف آنها استفاده صلح آمیز از انرژى هسته اى باشد، حق غنى سازى براى تولید سوخت هسته را نیز مى دهد.
تاریخچه
NPT در سال 1968توسط ایرلند پیشنهاد شد و براى امضا به دولت هاى دیگر ارائه شد و فنلاند اولین کشورى بود که آن را امضا کرد و به عضویت آن درآمد. پس آن در سال 1992تمام پنج کشورى که داراى سلاح هسته اى بودند آن را امضا کردند. در سال 1995در مفاد این پیمان بازنگرى و تجدید نظر شد، بعد از آن بسیارى از کشورهاى عضو این پیمان، برنامه هاى هسته اى خود را تغییر دادند و برخى از کشورها که در حال ساخت یا تحقیق براى دسترسى به سلاح هسته اى بودند از دسترسى به سلاح هسته اى صرفنظر کردند.
مشارکت هسته‌اى ایالات متحده و NATO
در حالى که مفاد این پیمان مورد بازنگرى و وضع بود، پیمانى سرى بین NATO و ایالات متحده امضا شد که امکان آن باشد تا سلاحهاى هسته اى ساخته شده توسط آمریکا در اختیار کشورهاى عضو NATO نیز قرار گیرد. این پیمان در واقع یک اقدام غیرقانونى بود چرا که در بند 1 و 2 پیمان NPT چنین اقدامهایى منع شده است. بدنبال این ماجرا برخى از کشورها از جمله روسیه با افشاگرى و مداخله قانونى مانع از وضع این قرارداد شدند. اما با این وجود از سال 2005به بعد آمریکا با استفاده از این قرارداد، 180بمب هسته اى مدل 61B را به برخى از کشورهاى عضو NATO (مثل بلژیک، آلمان، ایتالیا، هلند و ترکیه) ارائه کرد، هرچند با مخالفت شدید کشورهاى دیگر مواجه شد.
هند، پاکستان و اسراییل
سه کشور هند، پاکستان و اسراییل از امضاى NPT صرفنظر کردند. هند و پاکستان رسما تایید کردند که داراى سلاح هستند، اسراییل نیز گرچه تایید نکرد اما تا کنون آزمایشهاى متعددى را انجام داده است و به احتمال زیاد داراى بمب هاى هسته اى است؛ این سه کشور پیمان NPT را منصفانه نمى دانند.
کره شمالى
عضویت کره شمالى در NPT مورد تایید قرار گرفته بود اما این کشور در سال 2003به دلیل سیاست هاى یکطرفه آمریکا و غرب از این پیمان کنار کشید. این کناره گیرى به سبب آن بود که ایالات متحده ادعا مى کرد کره شمالى اقدام به غنى سازى سرى اورانیوم کرده، پس از آن در سال ،2005کره شمالى رسما اعلام کرد که به سلاح هسته اى دست یافته است. چند ماه پس از این ماجرا یعنى در 19سپتامبر همان سال، دولت کره شمالى اظهار داشت که مایل به از بین بردن سلاح ها و تسلیحات غیر صلح آمیز هسته اى خود است و مى خواهد مجدداً به NPT بازگردد. کره شمالى همچنین اعلام کرد که براى این کار حاضر است تا تمام تاسیسات خود را براى بازرسى در اختیار ماموران آژانس بین المللى انرژى اتمى (International Atomic Energy Agency) قرار دهد. با این حال، آزمایش هسته اى هرگونه ابهام درباره پیونگ یانگ را از بین برد.
ایران
جمهورى اسلامى ایران NPT را در سال 2004امضا کرد. ورود به NPT از زمانى آغاز شد که ایالات متحده ادعا کرد که جمهورى اسلامى ایران در حال ساخت سلاحهاى اتمى است. پس از ورود ایران به NPT، ماموران آژانس بین المللى انرژى اتمى (IAEA) شروع به بازرسى تاسیسات هسته اى ایران کردند. با وجود آنکه جمهورى اسلامى ایران همواره اعلام کرده است که فعالیتهایش صرفا جنبه صلح آمیز دارد، فشار دولت آمریکا بر آژانس و سایر کشورها همواره محدودیت هایى را در عرصه دسترسى و استفاده از این تکنولوژى براى ایران داشته است.
ترک پیمان
بند 10این پیمان مشخص مى کند که کشور امضا کننده مى تواند به هنگام بروز شرایط غیرعادى و به خطر افتادن مصالح ملى کشور از پیمان کناره گیرى کند. براى این کار لازم است از سه ماه قبل با ارائه دلایل قانع کننده مدیریت LAEA رسماً توجیه شوند.