9 برنامه توسعه از 1327 تا امروز

در سال 1316 بود که چند اتاق کوچک در میدان بهارستان و روبروی مجلس قانونگذاری کشور به برخی از تکنوکرات‌های ایرانی داده شد تا «نقشه اقتصادی» ایران در آن ریخته شود. این اتاق را سعید مشرف نفیسی مدیریت می‌کرد که برای نخستین بار توانسته بود در همان سال‌ها «بودجه سالانه» تهیه و به مجلس ارایه کند. بعدها همین اتاق بزرگ و بزرگتر شد و ابوالحسن ابتهاج تحصیلکرده غرب رئیس سازمان برنامه و بودجه شد. این سازمان در میان دهه 1320 و در شرایطی که دنیای آن روز درگیر جنگ سرد میان اردوگاه نظام اقتصادی متمرکز و برنامه‌ریزی شده دولتی به رهبری اتحاد جماهیر سوسیالیستی شوروی (سابق) و نظام اقتصاد آزاد بود تاسیس شد. برخی کارشناسان اقتصاد سیاسی اعتقاد دارند، این سازمان با کمک آمریکا و با هدف اینکه نوعی اقتصاد برنامه‌ای کنترل شده توسط کشورهای غیرکمونیست باب شود تشکیل شده است.
‌ 1334-1327
نخستین برنامه 7 ساله در سال 1326 تهیه و به مجلس ارایه شد. برنامه اول عمرانی رژیم گذشته با اعتباری معادل 21 میلیارد ریال تصویب شد. مذاکره با بانک بین‌المللی توسعه و ترمیم و تاسیس سازمان برنامه و بودجه و کمک‌های فنی به بخش خصوصی از شاخص‌ترین هدف‌های برنامه اول توسعه بود. برنامه اول توسعه در شرایط نامناسبی تهیه و در هنگام اجرا نیز با دشواری‌های سیاسی داخلی و خارجی مواجه و ناتمام رها شد.
‌ 1342-1334
در این سال‌ها اما سازمان برنامه و بودجه تحت ریاست ابوالحسن ابتهاج، مرد نیرومند آن دوران که از حمایت نهادهای دانشگاهی و سیاسی آمریکا نیز برخوردار بود، برنامه دوم عمرانی را در اوایل دهه 1330 تصویب کرد. با اعتبار تجدیدنظر شده در بخش صنعت معلوم شد که این بخش مورد توجه قرار گرفته است. در این سال‌ها پرداخت اعتبارات زیر نظر مستقیم سازمان برنامه قرار داشت و این سازمان بخش فنی گسترده‌ای داشت که بر اعتبارات تخصیص یافته نظارت دقیق و استواری داشت. در این برنامه جلب و حمایت سرمایه‌های خارجی تصویب شد. در این سال‌ها برخی تحولات در سازمان رخ داد و وزارت اقتصادی و دارایی مدعی بود که باید از قدرت سازمان برنامه و بودجه کاسته شود. در این سال‌ها اما سازمان برنامه و بودجه با قدرت کار خود را ادامه می‌داد و طراحی برنامه سوم توسعه را در دستور کار داشت.
‌ 1346- 1342
برنامه عمرانی سوم توسعه در دورانی تصویب شد که سیاست داخلی نوعی تثبیت را تجربه می‌کرد و ایران در سیاست خارجی نیز یکی از متحدان آمریکا شده بود. در برنامه سوم توسعه بار دیگر توجه به صنعت به ویژه صنایع خصوصی در کانون توجه قرار گرفت و پایه‌های توسعه صنعتی ریخته شد. تشویق سرمایه‌گذاری و کمک‌های خارجی، تشکیل مدارس حرفه‌ای و تاسیس دانشکده‌های صنعتی، تاسیس سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران و سازمان مدیریت صنعتی و بازار سهام در این برنامه پیش‌بینی شده بود.
1351-1346
اجرای برنامه چهارم توسعه با اعتبار 480 میلیارد ریال در سال 1346 شروع شد. رونق بازار سهام، ایجاد شهرک‌های صنعتی توسعه سرمایه‌گذاری خارجی، افزایش معافیت مالیات بر واردات برای حمایت از تولیدات داخل در این برنامه نیز گنجانده شده بود. در این سال‌ها بر شدت اختلاف وزیر اقتصاد و دارایی و رئیس سازمان برنامه و بودجه افزوده شد. روسای سازمان برنامه و بودجه همواره مورد ملامت دستگاه‌ها بود که خسیس است و نم پس نمی‌دهد.
‌ 1356- 1352
اجرای آخرین برنامه اجرا شده رژیم گذشته در سال 1352 شروع شد و در 1356 به پایان رسید. باز کردن فضای بازرگانی خارجی، تاسیس مرکز توسعه صادرات برای کالاهای صنعتی، افزایش میزان انتقال منابع مالی از بخش دولتی به بخش خصوصی و توسعه زیرساخت‌ها در این برنامه جزو اهداف اصلی بود.
1372-1368
پس از پایان جنگ بود که ایران توانست نخستین برنامه توسعه 5 ساله را تدوین و از 1368 تا 1372 را اجرا کند. سیاست اصلی در این برنامه آزاد سازی اقتصادی و بازسازی و توسعه زیر ساخت‌ها بود. رشد دادن بخش خصوصی در صنعت و تجارت، حذف تشکل‌های انحصاری در تولید و توزیع و فعال کردن بازار سهام در این برنامه پیش بینی شده بود.
1378- 1374
سال 1373 را بدون برنامه سپری کردیم. برنامه دوم توسعه در نظام جمهوری از 1374 آغاز شد. تصویب این برنامه در مجلس چهارم به مشکل برخورد و نوعی تفاهم میان دولت و مجلس صورت پذیرفت. کاهش تمرکز قدرت اقتصادی دولت، واگذاری و فروش سهام شرکت‌های دولتی و حذف معافیت‌های تعرفه‌ای در برنامه سوم توسعه دیده شده بود.
1383- 1379
برنامه سوم توسعه در دولت آقای خاتمی و در زمانی که اکثریت مجلس در اختیار اصولگرایان بود تصویب شد. گذر از اصل 44 قانون اساسی و فراهم کردن شرایط حضور نهاد خصوصی در فعالیت‌های صدر اصل 44، آزادسازی اقتصاد و بازرگانی از نهادهای دولت از هدف‌های استراتژیک برنامه سوم توسعه بود.
1388-1384
قانون برنامه سوم توسعه در شرایط سخت و با چانه‌زنی‌های زیاد در مجلس هفتم تصویب شد. این برنامه تعامل با جهان را در صدر اولویت‌های خود قرار داده است.