تصمیم قاطع در صحن علنی

سجاد سالک
وقتی 51 نماینده مجلس به طور رسمی تقاضای استیضاح وزیر جهاد کشاورزی را مطرح می‌کنند نباید تصور کرد ظرف یک یا دو هفته طرح استیضاح محمدرضا اسکندری در دستور کار مجلس قرار گیرد. تجربه یکسال گذشته نشان داده، از لحظه جمع‌آوری امضا تا اعلام وصول طرح و عملی شدن استیضاح چنان راه‌ درازی هست که معمولا طرح ممکن است به محاق رود.
می‌توان از نخستین ماه‌های تشکیل کابینه تا همین جلسات آخر مجلس، نمونه‌های بسیاری از طرح استیضاح وزیران دولت احمدی‌نژاد مثال آورد که استیضاح بی‌نتیجه رها شده و سرانجامی پیدا نکرده است. به این ترتیب شاید شنیدن خبر استیضاح وزیران برای ناظران بیرونی بسیار جذاب جلوه کند، اما انتشار اخباری از این دست برای آنها که مسائل مربوط به پارلمان ایران را از نزدیک دنبال می‌کنند، چندان نکته تازه‌ای در بر ندارد. معمولا روزهای بسیاری پیش می‌آید که یک نماینده طرح استیضاح یک وزیر را با جدیت مطرح می‌‌کند، اما این طرح چون شهابی گذر کرده و در روزهای بعد درخشش خود را از دست می‌دهد. در این حال آیا باید تصور کرد طرح استیضاح وزیر جهاد کشاورزی که با 51 امضا یکشنبه گذشته تقدیم هیات رئیسه شد نیز چون موارد پیشین به نتیجه نمی‌رسد؟
طعم استیضاح
از میان 21 وزیر دولت احمدی‌نژاد، سه وزیر در یکسال گذشته بیش از بقیه با انتقاد نمایندگان مواجه و تهدید به استیضاح شده‌اند. البته اکثر وزیران حداقل یکبار طعم تقاضای استیضاح را چشیده‌اند، اما اکثر این تقاضاها در همان بدو امر به فراموشی سپرده شده است. وزیر جهاد کشاورزی، وزیر آموزش و پرورش و وزیر کشور سه وزیری هستند که در چند نوبت به دفعات نامشان با استیضاح عجین شده است. محمدرضا اسکندری، در این میان گوی سبقت را از دیگران ربوده است، اما در عمل جزو سوال و تذکر با واکنش دیگری روبه‌رو نشده است.
نکته جالب اینکه اکثر نمایندگان از پاسخ‌های وی قانع نشده‌اند. وزیر جهاد کشاورزی که این ایام با انتقادهای زیادی روبه‌رو است قبول ندارد که در کشور گرانی وجود دارد و مطبوعات را عامل گرانی این روزها می‌داند. محمدرضا اسکندری روزهای اولی که سرکار آمد با اعلام شماره تلفن‌اش خبرساز شد و سپس با تغییر شمار‌ه‌اش، واکنش‌های بسیاری را پدید آورد. آخرین حضور وی در مجلس خاطره خوشی برای وی به همراه نداشت. اسکندری هنگامی که پا به صحن علنی گذاشت با زمزمه استیضاح خود روبه‌رو شد و وقتی که وارد راهروهای مجلس شد، در برابر پرسش‌های خبرنگاران تاب از دست داد و گفت: خودم را ملزوم نمی‌بینم که به سوال شما پاسخ دهم. اسکندری که در خصوص گرانی از سوی خبرنگاران تحت فشار قرار گرفته بود، وجود هرگونه گرانی را رد کرد و گفت: قرار نیست من به شما خبرنگاران جواب بدهم. وی احتمالا امیدوار است حالا که در جریان ترمیم کابینه، رئیس جمهوری به سراغ وی نیامده، با رایزنی و گفت‌وگو بتواند نمایندگان مجلس را هم از استیضاح منصرف کند. اقدامی که پیشتر هم چند بار با موفقیت تجربه کرده است.
وزیر دفاع
وزیر دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح نخستین وزیری بود که به طور جدی با تقاضای استیضاح روبه‌رو شد. علت این تقاضا هم سقوط هواپیمای 130-C ارتش و شهادت حدود یکصد نفر از خبرنگاران و پرسنل نیروهای مسلح بود. در آن هنگام فراکسیون اقلیت که از جانب منتقدان به سکوت متهم شده بود با ارائه طرح استیضاح وزیر دفاع خودی نشان داد و برای تحرک بیشتر در پارلمان اعلام آمادگی کرد. استیضاح سردار محمد نجار، کش‌وقوس‌های زیادی را تجربه کرد؛ ابتدا تعداد امضای نمایندگان باعث جنجال شد، سپس هیات رئیسه در اعلام وصول آن تردید کرد و در دستور قرار گرفتن آن با مشکل روبه‌رو شد. سرانجام نیز رایزنی برخی مقام‌های عالیرتبه باعث شد فراکسیون اقلیت از این طرح منصرف شود. در آن زمان گرچه اعلام شد سه ماه پس از روی کار آمدن دولت، استیضاح وزیران به مصلحت نیست و باید به وزیر دفاع فرصت داد تا مقصران حادثه سقوط هواپیمای 130- C را شناسایی کند، اما گذشت نزدیک به 10 ماه از این حادثه باعث نشد طرح استیضاح دوباره در دستور کار قرار گیرد و نمایندگان طراح هم دیگر پیگیر آن نشدند.
وزیر کشور
وزیر کشور دیگر عضو کابینه بود که با انتقادهای زیادی مواجه شد و انتقادها به حدی رسید که برخی نمایندگان از استیضاح وی سخن گفتند. پورمحمدی که در زمان رای اعتماد هم با سختی‌های بسیاری روبه‌رو شد و مخالفت شدید عماد افروغ را با خود شاهد بود با انتصاب استانداران جدید زیر فشار نمایندگان مجلس قرار گرفت. این فشار هم از جانب نمایندگان تمام نقاط کشور بود. در جنوب کشور قیصر صالحی، از استان بوشهر، در مرکز، قدرت الله علیخانی از قزوین و در شمال هم نمایندگان استان گیلان بابت تعلل در معرفی استاندار به وزیر کشور خرده گرفتند؛ کار به جایی رسید که صالحی نه تنها استیضاح پورمحمدی را جدی دانست بلکه با قاطعیت پیش‌بینی کرد مجلس به وزیر کشور رای عدم اعتماد خواهد داد. مسائل داخلی مربوط به بخشداری‌ها و فرمانداری‌ها همچنان بود که دیگر نمایندگان استان‌ها دور از مرکز به جرگه منتقدان وزیر کشور پیوسته و استیضاح وی را خواستار شوند. از سوی دیگر شکل‌گیری برخی ناامنی‌ها در مناطق مرزی و ناتوانی نیروهای انتظامی از برخورد با اشرار در ماجرای تاسوکی دیگر عاملی بود که بحث استیضاح وزیر کشور را تشدید کرد. در این حال هر گاه که از رئیس مجلس و اعضای هیات رئیسه در خصوص استیضاح سوال می‌شد آنها از این موضوع ابراز بی‌اطلاعی کرده و فضای مجلس را متمایل به تعامل با دولت توصیف می‌کردند.
دولتمردان هم صدای استیضاح در مجلس را ضعیف عنوان می‌کردند، چنانکه سید احمد موسوی، معاون پارلمانی رئیس جمهوری، در همان جو سنگینی که علیه دولت پدید آمده بود به صراحت گفت: برآیند مجلس تصمیمی بر استیضاح وزیران ندارد (ایسنا 30/2/85) حدود پنج ماه پس از این اظهارنظر عملا مشخص شد که معاون پارلمانی رئیس جمهوری اشتباه نمی‌کرده است، کما اینکه در این مدت بحث استیضاح وزیر نیرو، وزیر نفت، وزیر بهداشت و درمان و وزیر صنایع و معادن چند بار مطرح شد، اما هیچ یک سرانجامی پیدا نکرد. حالا دوباره بحث استیضاح وزیر جهاد کشاورزی مطرح است و فشار منتقدان آیا نظر معاون پارلمانی رئیس جهوری هنوز هم صدق می‌کند؟‌
شدت و فترت‌ها
در ماه‌های مختلف سال، نمایندگان مجلس شورای اسلامی را می‌توان دید که یک بار به صراحت از وزیری انتقاد می‌کنند و چند ماه بعد به دفاع از شخص اول وزارتخانه می‌پردازند. برای مثال می‌شود از نمایندگانی نام برد که چند ماه قبل در مصاحبه‌های شدیداللحنی عملکرد وزیر کشور را به باد انتقاد گرفتند و اکنون در موضع دفاع از وی قرار دارند. اینکه نظر نمایندگان در خصوص وزیری تغییر می‌کند چنانکه حتی حاضر است امضای خود را هم از طرح استیضاح پس بگیرد به عوامل مختلفی بر می‌گردد، اما به نظر می‌رسد رایزنی‌های پشت پرده و لابی مقام‌های دولتی، اصلی‌ترین عاملی باشد که نمایندگان را از یک منتقد سفت و سخت به مدافع ثابت قدم تبدیل می‌کند. منتقدانی که بعدها به جرگه مدافعان دولت پیوستند، رفع ایرادات و عمل کردن به وعده‌ها را دلیل صرف‌نظر خود از استیضاح عنوان می‌کنند. از سخنان آنها اینگونه بر می‌آید که برخی نمایندگان از استیضاح به مثابه تهدید بهره می‌جویند؛ آنگونه که جمع‌آوری امضا و طرح آن در جمع خبرنگاران را راهی یافته‌اند برای اینکه وزیر مربوطه به آنان اعتنا کرده و خواست‌هایشان را مورد توجه قرار دهد.
این بار چه خواهد شد؟‌
این روزها که بحث استیضاح وزیر جهاد کشاورزی دوباره قوت گرفته و 51 نماینده طرح استیضاح وی را تقدیم هیات رئیسه کرده‌اند این سوال برای ناظران مطرح است که طرح جدید هم به سرنوشت طرح‌های قبلی تبدیل شده یا قرار است این بار اتفاق جدیدی بیفتد؟ این سوال به ویژه در شرایطی به صورت جدی مطرح است که سرانجام طرح های قبلی پیش رو بوده و اساسا دشوار می‌توان به عملی شدن استیضاح وزیری خوشبین بود، چرا که هیات رئیسه مجلس هم در یک سال گذشته نشان داده در خط مقدم دفاع از دولت بوده و نهایت تلاش خود را انجام می‌دهد تا از بروز هرگونه رویارویی میان قوه مجریه و قوه مقننه جلوگیری کند. از قضا، عدم اعلام وصول‌ طرح‌های استیضاح در همان روز اول از نشانه‌های حمایت هیات رئیسه از دولت است، اما ماجرا این بار فرق دارد. طرحی که یکشنبه هفته گذشته تقدیم هیات رئیسه شد با تمام طرح‌های گذشته تفاوت دارد. به قول نمایندگان طراح، این تو بمیری از آن تو بمیری‌ها نیست!
ویژگی‌های نمایندگان استیضاح کننده، زمان طرح استیضاح و نگاهی که مجموعه مجلس به وزیر جهاد کشاورزی دارد از دیگر مولفه‌هایی است که استیضاح اخیر را پررنگ‌تر از قبل مطرح می‌کند.
در همین حال نارضایتی نسبی که از ماه‌های اول در خصوص عملکرد اسکندری وجود داشت و با اهدای سکه‌های طلا به نمایندگان مجلس تشدید شد، اکنون با بی‌توجهی وی به رسانه‌های خبری و تذکرات نمایندگان به اوج خود رسیده و احتمال استیضاح وی را بیش از پیش قوت می‌بخشد.
نکته مهم دیگر این است که اکثر طرح‌های استیضاح که پیش از این به دلایل مختلف از دور خارج می‌شد با نقش آفرینی مستقیم هیات رئیسه همراه بود. به عنوان نمونه هنگام طرح استیضاح وزیران دفاع، آموزش و پرورش و بهداشت، هیات رئیسه به نفع دولت با نمایندگان وارد مذاکره شده و از آنان می‌خواست از طرح استیضاح منصرف شوند.
این نقش به ویژه در مورد محمدرضا باهنر، نایب رئیس اول مجلس مصداق دارد که با نفوذ گسترده‌ای که بر فراکسیون اصول‌گرایان مجلس دارد، می‌تواند رای اصولگرایان را به یک سبد هدایت کند. این در حالی است که وزیر جهاد کشاورزی در حال حاضر از حمایت‌ چهره‌های با نفوذ مجلس برخوردار نیست و حتی اگر موفق هم شود در نهایت از مجلس رای اعتماد بگیرد، بعید است از طرح شدن بحث استیضاح در مجلس گریزی داشته باشد. به این ترتیب می‌توان پیش‌بینی کرد طرحی که داریوش قنبری و 50 نماینده دیگر مجلس به هیات رئیسه تقدیم کرده‌اند برخلاف دفعات گذشته در صحن علنی مطرح شده و به اخذ رای اعتماد از نمایندگان منجر شود.
به نظر می‌رسد محمدرضا اسکندری که به گفته خودش پاسخگویی به خبرنگاران را ضروری نمی‌بیند، این بار لازم باشد پاسخگویی مناسبی به نمایندگان مجلس داشته باشد، این پاسخگویی احتمالا با چالش‌های بسیاری روبه‌رو است هر چند که گذشت زمان روشن کننده همه چیز خواهد بود.