حرکت آذربایجان در شطرنج ناباکو

در ۲۷ مارس سال ۲۰۰۹، یادداشت تفاهمى میان سوکار (SOCAR) شرکت نفت آذربایجان و گازپروم روسیه به امضا رسید. این یادداشت تفاهم شامل تفاهم بر سر انتقال گاز طبیعى آذربایجان به روسیه از سال ۲۰۱۰ بود. در آینده اى نزدیک نیز خط لوله باکو- نووو فیلیا، بخشى از سیستم انتقالى آذربایجان که از باکو به سمت مرزهاى روسیه مى رود مورد بازبینى قرار خواهد گرفت. طول این خط لوله حدود ۲۰۰ کیلومتر است و قطر آن نیز ۱۲۲۰ میلیمتر. به گزارش دیپلماسى ایران این قرارداد از اهمیت ویژه اى برخوردار است چرا که براى اولین بار از زمان استقلال جمهورى آذربایجان، این کشور به عنوان یک صادر کننده گاز به روسیه قلمداد خواهد شد. پیش از این جمهورى آذربایجان همواره به عنوان یک وارد کننده گاز از روسیه به شمار مى رفت. امضاى این یادداشت تفاهم سبب به وجود آمدن پیش شرط هایى شده است که به دلیل حوادث منطقه اى به وجود آمده اند. ابتدا اینکه گازپروم به طور خاص خواهان امضاى این قرارداد با آذربایجان بود و براى این اشتیاق خود دلایل زیادى داشت. اولین دلیل این بود که در سال هاى اخیر، تولید گاز طبیعى در روسیه کاهش پیدا کرده است.
روسیه ترجیح مى دهد که به جاى سرمایه گذارى هاى کلان براى توسعه میدان هاى گازى خود از همکارى با کشورهاى شوروى سابق استفاده کند، از طرف دیگر امضاى قرارداد با طرف اروپایى روسیه را بر آن داشت تا براى تامین گاز طبیعى با منابع جدید وارد بازى شود. بنابراین روسیه در مرحله اول خواهان تامین این گاز از آسیاى مرکزى شد و قیمت گاز را بالا برد. از طرف دیگر روسیه این پیشنهاد را به آذربایجان داد که میدان گازى شاه دنیز را در اواخر دهه ۱۹۹۰ راه اندازى کرده بود. دلیل دوم روسیه براى امضاى این یادداشت تفاهم در مشکلات منابع گازى در جنوب روسیه نهفته است. آذربایجان تنها کشورى است که مى تواند به خط لوله ناباکو گاز ارسال کند. این خط لوله با پیشنهاد اروپا قرار است گاز طبیعى را از آذربایجان و آسیاى مرکزى از طریق ترکیه به جنوب شرقى اروپا منتقل کند. در واقعیت این گاز طبیعى تنها مى تواند از طریق آذربایجان به اروپا منتقل شود. روسیه پیشنهاد دیگرى به جاى پروژه خط لوله ناباکو ارائه داده است و آن خط لوله جریان جنوبى است که این خط لوله هم به گاز آذربایجان نیاز خواهد داشت.
در واقع روسیه سعى مى کند از عملى و اجرایى شدن پروژه ناباکو جلوگیرى کند. این اولین بارى است که جمهورى آذربایجان صادرات گاز خود را از غرب به سمت شمال تغییر مى دهد. در پس این تغییر دلایل زیادى نهفته است. دلیل اول رویکرد مجهول شرکاى غربى در برخورد با این پروژه است. نبود همکارى و درک درست از فضاى انرژى میان اعضاى اتحادیه اروپا سبب شده است این پروژه به صورت پروژه اى غیرقابل اجرا به نظر برسد. در عوض اتحادیه اروپا در انتظار اقدامات مؤثرتر صادرکنندگان اصلى گاز طبیعى هستند و امیدوارند به این وسیله این پروژه را قدرت بخشند.
هرچند آذربایجان نمى خواهد سیاست هاى خود را بدون حمایت غرب اعمال کند و از سوى دیگر نگران روابطش با روسیه نیز هست. این مسأله پس از جنگ ۵ روزه در گرجستان نیز رنگ بیشترى از واقعیت به خود گرفت. هرچند که دولت سیاسى در گرجستان با کمک فراوان غرب به قدرت رسید اما طى جنگ نیز شاهد بودیم که کمک هاى درخواستى از سوى گرجستان هرگز به این سو تغییر مسیر نداد. آذربایجان نیز با مشکل جدایى طلبان روبه رو است. در چنین شرایطى آذربایجان نمى خواهد وارد بازى اى شود که خشم روسیه را برانگیزد. دلیل دیگر براى امضاى این یادداشت تفاهم با موقعیت ترکیه در ارتباط است. ترکیه سعى مى کند نه تنها به عنوان یک ترانزیت براى عبور گاز آذربایجان به اروپا وارد صحنه شود، بلکه مى خواهد خود فروش گاز به اروپا را برعهده بگیرد. چنین شرایطى به نفع آذربایجان نیست.
در چنین شرایطى پیشنهاد روسیه براى خرید گاز آذربایجان به مراتب براى آذربایجان جذاب تر است. آذربایجان از فروش گاز خود به روسیه منفعت بیشترى خواهد کرد تا از فروش گاز به ترکیه. در حال حاضر نیز روابط ترکیه و آذربایجان با زمزمه باز شدن مرزهاى ترکیه و ارمنستان رو به تیرگى است. مرزهاى ارمنستان و ترکیه از سال ۱۹۹۳ پس از حضور نیروهاى ارمنى در منطقه قره باغ بسته شده است. به تازگى دولت ترکیه تمایل خود را براى بهتر شدن روابط با ارمنستان اعلام کرده است و عبدالله گل، رئیس جمهور ترکیه نیز براى تماشاى بازى فوتبال بین دو تیم ترکیه و ارمنستان راهى ایروان شد. اقدام بعدى که قرار است این دو کشور را بهم نزدیک کند باز شدن مرزهاى در اواسط ماه آوریل خواهد بود. در اینجا باید به این نکته اشاره کرد که یکى از پیش شرط هاى بازگشایى مرزهاى بین دو کشور حل شدن مسأله قره باغ بود که همچنان حل نشده باقى مانده است. این شرایط نگرانى و اعتراض آذربایجان را برانگیخته است.
افکار عمومى در این کشور نیز در مقابل اقدام ترکیه خشمگین هستند. آذرى ها نیز در پاسخ سیاست هاى فوتبالى عبدالله گل در سفرى به روسیه براى تماشاى بازى فوتبال یادداشت تفاهمى با گازپروم به امضا رساند. لازم به یادآورى است که این قرارداد براى اجرا در سال ۲۰۱۰ به امضا رسیده است بنابراین زمان کافى وجود دارد تا ترکیه بتواند شرایط را براى اجرایى شدن پروژه ناباکو تغییر دهد. اگر شرایط به این سمت تغییر نکند، اروپا مجبور است گاز مورد نیاز خود را مثل سابق از شمال تامین کند و این مسلما به نفع ترکیه نخواهد بود.