یک روز سردرگمى و شش ماه صرفه‌جویى

حامد قدوسى
دولت احمدى نژاد دستورالعمل تغییر ساعت را که بیش از چهارده سال بود داشت اجرا مى شد و مردم هم کاملاً به آن عادت کرده بودند لغو کرد. این ایده که پیشنهاد اصلى آن به بنیامین فرانکلین مخترع مشهور باز مى گردد به طور عملى از اوایل قرن بیستم مورد استفاده قرار گرفته و اکنون نزدیک به صد سال است که در اکثر کشورهاى توسعه یافته اجرا مى شود. مهم ترین توجیه مصوبه جدید این بود که نتایج این تغییر نیاز به کار کارشناسى دارد ضمن این که باعث اذیت مردم مى شود. در این رابطه چند نکته مى توان ذکر کرد.
1- استفاده از تجارب کشورهاى دیگر براى سیاستگزارى امرى پذیرفته شده و مفید است. کشورهاى اروپایى و بیشتر ایالت هاى آمریکا قانون تغییر ساعت را سال ها است که اجرا مى کنند. در مقابل پاکستان و قزاقستان و اخیراً ایران استفاده از این روش را متوقف کرده اند.
2- مزیت اصلى این سیاست که براى همگان شناخته شده است استفاده بیشتر از نور صبح به عنوان روشنایى طبیعى است. اگر متوسط زمان روشن بودن چراغ ها در بهار و تابستان را شش ساعت فرض کنیم (از ساعت 7 الى یک نیمه شب) چنین سیاستى باعث مى شود تا رقمى نزدیک به 15 درصد از کل مصرف برق روشنایى منازل و بخشى از واحد هاى تجارى کاسته شود. با توجه به پایین بودن بهره ورى روشنایى در ایران و پائین بودن سطح استفاده از لامپ هاى کم مصرف در کشور سر جمع این رقم مى تواند عدد نسبتاً بزرگى باشد. روشن است که برآورد دقیق کاهش مصرف نیازمند مطالعات اقتصاد سنجى است که امیدواریم این کار هرچه زودتر براساس داده هاى تاریخى سال هاى قبل صورت گیرد. چنین مطالعاتى در برخى کشورهاى دیگر نیز صورت گرفته است و به عنوان مثال در آمریکا رقم 1درصد صرفه جویى در مصرف برق براى آن برآورد شده است.
3- مزیت دیگر این سیاست عبارت است از روشن تر بودن هوا در زمانى که مردم در حال بازگشت به خانه هستند. با تغییر ساعت متوسط زمان غروب از ساعت 30/7 به 30/8 عصر افزایش مى یابد و این ساعت دقیقاً ساعتى است که دانشجویان، گروهى از دانش آموزان و بخشى از کارمندان به منزل بازمى گردند. با توجه به خطرات بالقوه اى که خصوصاً علیه زنان وجود دارد تاثیر این سیاست از جهت افزایش امنیت تردد در سطح شهر و نیز کاهش تصادفات ناشى از تاریکى هوا مى تواند چشم گیر باشد. به علاوه با توجه به این که مردم معمولاً بنا بر عادت اماکن تفریحى را در زمان تاریک شدن هوا ترک مى کنند، یک ساعت طولانى شدن طول روز همچنین به معنى استفاده بیشتر از پارک ها و مکان هاى عمومى و به عبارت دیگر افزایش بهره ورى چنین تاسیساتى است.
4- یک اثر منفى بزرگ این طرح افزایش مدت زمانى است که مردم ممکن است پیش از تاریک شدن هوا در خارج از منزل سپرى کنند. چنین اثرى ممکن است باعث افزایش مصرف بنزین در خودروهایى شود که مردم براى گردش از آنها استفاده مى کنند. سیاست ارزان فروشى بنزین شرایط کافى فراهم کرده است تا چنین اثر منفى در کشورى مثل ایران تقویت شود.
5- یک نکته منفى دیگر که براى چنین طرحى ذکر مى شود کسر خوابى است که در روزهاى اول به جلو کشیدن ساعت رخ مى دهد و باعث مى شود در این روزها مردم در ساعت هاى اول صبح خسته و خواب آلود باشند. خوشبختانه در کشور ما این چند روز مصادف با تعطیلات نوروز است و مردم زمان کافى دارند تا زمان رفتن به محل کار و تحصیل نظام خوابشان را با ساعت هاى جدید تطبیق دهند.
6- تغییر عادت هاى مردم امرى بسیار دشوار است. از چهارده سال پیش که چنین سیاستى در کشور اجرا مى شود مردم به تدریج به این تغییر عادت کرده بودند. لغو سیاست تغییر ساعت ها این زمینه تغییر را در مردم تضعیف مى کند و کسب آمادگى مجدد خود مستلزم هزینه هایى جدید است.
7- از همه اینها گذشته مصوبه کابینه احمدى نژاد حاوى پیام هاى بسیار معنى دارى است. در عرصه سیاستگزارى علامت هاى ضمنى و آشکارى که سیاستمداران به مردم مى دهند از اهمیت خاصى برخوردار است. دولتى که ادعاى کاهش هزینه ها و سازندگى دارد باید علامت سخت کوشى و صرفه جویى به مردم بدهد. در حالى که لغو تغییر ساعت علامتى کاملاً مخالف ادعاهاى دولت را به مردم منتقل مى کند. با این مصوبه مردم از یک طرف مى بینند که یک ساعت صرفه جویى روزانه در مصرف برق اهمیت چندانى براى دولت ندارد و از طرف دیگر این اطمینان را کسب مى کنند که دولت علاقه دارد تا حد ممکن به مردم سخت نگذرد. حتى اگر این سخت گذشتن در حد دو بار تغییر ساعت در سال باشد. براى جمع بندى مى توان گفت که تغییر ساعت سیاستى است که در کشورهاى مختلف مواضع مخالف و موافقى له و علیه آن وجود دارد. با این حال تصمیم عاقلانه این مى بود که به جاى احاله دادن تغییر ساعت به مطالعات کارشناسى ابتدا چنین مطالعاتى با دقت کافى صورت مى گرفت و سپس در صورتى که تاثیر چندانى از این سیاست مشاهده نمى شد در زمان مناسب (و نه در روز آخر سال) تصمیم مقتضى اتخاذ مى شد.