امنیت انرژی و اجلاس گروه هشت

حشمت‌الله رضوی
رهبران 8 کشور صنعتی طبق سنت همه ساله گرد آمده‌اند تا درباره مبرم‌ترین مسائل روز جهان مذاکره کنند.
در این میان اجلاس سال گذشته رهبران گروه هشت که به میزبانی تونی بلر در انگلیس برگزار شد تحت‌الشعاع رویدادی قرار گرفت که در حاشیه اجلاس رخ داد: بمب‌گذاری در متروی لندن.
اما وقوع آن حادثه در سال گذشته درس عبرتی شد برای نشست امسال و به همین دلیل بود که نیروهای امنیتی روسیه هفته گذشته و پیش از آنکه رویدادهای احتمالی مشابهی روی دهد، شامیل باسایف، رهبر شورشیان چچن را در جمهوری اینگوش، از پای در آوردند.
اجلاس امسال رهبران گروه هشت در روسیه با نشست سال گذشته در انگلیس تفاوت دیگری نیز دارد. در حالی که در نشست‌هایی که در دیگر کشورهای گروه 8- به جز روسیه- برگزار می‌شود همه ساله جمعیت زیادی از فعالین ضد جهانی سازی شرکت می‌کنند به نظر نمی‌رسد شهر سنت پطرزبورگ شاهد حضور طیف گسترده مخالفین جهانی شدن باشد، هر چند که کمونیست‌های شوروی سابق خود بخش قابل ملاحظه‌ای از مخالفین جهانی سازی را تشکیل می‌دهند.
اما در حالی که عمده‌ترین موضوع دستور جلسه اجلاس سران گروه هشت در سال گذشته فقر جهانی بود، نشست امسال «امنیت انرژی» را در صدر دستور جلسه خود قرار داده است.
از قضا «امنیت انرژی» و نشست‌های گروه 8- قبل از پیوستن روسیه گروه هفت کشور صنعتی- همزاد یکدیگر نیز هستند.
اهمیت «امنیت انرژی» به عنوان یک معضل جهانی برای نخستین بار پس از جنگ اعراب و اسراییل و به دنبال آن تحریم نفتی اعراب در سال 1973 مطرح شد. در آن زمان کشورهای صنعتی غرب که عمده‌ترین مصرف کنندگان نفت بودند آژانس بین‌المللی انرژی را تاسیس کردند تا با اتخاذ تصمیمات مشترک راهکارهایی را برای تامین امنیت انرژی بیابند. یک سال پس از بحران نفتی آژانس بین‌المللی انرژی در سال 1974 در پاریس آغاز به کار کرد.
آغاز نشست‌های گروه هفت کشور صنعتی در اواسط دهه هفتاد را اگرچه می‌توان محصول دوران جنگ سرد به شمار آورد اما بی‌ارتباط با تحولات نیمه نخست دهه هفتاد و از جمله مسائل انرژی نبود.
اما چرا دوباره «امنیت انرژی»؟
در آغازین روزهای سال 2006 و در حالی که اروپا سال نو را جشن می‌گرفت به یکباره با رویدادی غیرمنتظره روبه‌رو شد. این رویداد چیزی نبود جز توقف صادرات گاز طبیعی روسیه به اوکراین و به تبع آن به اروپا، رویدادی که در شب‌های سرد ژانویه گرمای جشن‌های آغاز سال نو را کاملا تحت تاثیر قرار داد.
به عبارتی اروپا که با گذشت 33 سال از بحران نفتی 1973 برای کاهش وابستگی به نفت وارداتی از خاورمیانه به منابع نفت و گاز روسیه روی آورده بود، دریافت که امنیت انرژی، آنگونه که تصور می‌شد، تضمین شده نیست.
اما معضل امنیت انرژی قرار گرفتن آن در صدر دستور جلسه گروه هشت تنها به این رویداد غیرمنتظره بازنمی‌گردد.
بازار جهانی نفت، گاز طبیعی، زغال، انرژی‌های تجدیدپذیر و انرژی اتمی شرایطی را تجربه می‌کند که بررسی هر یک از آنها نشان می‌دهد تا دستیابی به امنیت انرژی راه طولانی در پیش است.
توفان های کاترینا وریتا که در سال گذشته در آمریکا رخ داده و منجر به توقف 400 هزار بشکه نفت در آمریکا و خاموشی‌های گسترده در این کشور شد، دیگر رویداد غیرمنتظره‌ای بود که بر اهمیت «امنیت انرژی» افزود.
احتمال حملات تروریستی به تاسیسات نفتی نظیر آنچه که- البته در مقیاس‌های کوچک- در عربستان رخ داد، حملات مکرر به خطوط لوله نفت صادرات نفت عراق در شمال و جنوب و نیز بمب‌گذاری‌های اخیر در تاسیسات نفتی نیجریه گواه دیگری است به اهمیت موضوع امنیت انرژی.
ورای این واقعیات، عدم وجود ظرفیت‌ مازاد تولید در کشورهای صادر کننده نفت و محدودیت‌های پالایشی از دیگر عوامل هستند که سبب می‌شوند امنیت انرژی به نگرانی جدی تبدیل شود.
اما آیا اجلاس گروه 8 قادر خواهد بود نگرانی‌هایی را که در زمینه «امنیت انرژی» وجود دارد مرتفع سازد؟
اجلاس گروه هشت در سال گذشته در زمینه دستیابی به اهداف خود که همان کاهش فقر در کشورهای در حال توسعه بود، ناکام ماند. آژانس بین‌الملی انرژی در گزارشی اعلام کرده است کشورهای آفریقایی ناحیه صحرا معادل 10برابر بخشودگی بدهی‌هایشان در سال 2005 بابت واردات نفت پرداختند. به این ترتیب هدف کاهش بدهی این کشورها نه تنها تحقق نیافت بلکه کسری موازنه پرداخت‌های آنان نیز به شدت افزایش یافت. حال سوال اینجاست که آیا امنیت انرژی در اجلاس سال جاری به همان سرنوشت کاهش فقر جهانی در نشست سال گذشته دچار خواهد شد یا...