توسعه فرهنگ آزادی دموکراسی و حقوق بشر

آرمان آزادی، دموکراسی و حقوق بشر در رأس مطالبات ملت ایران در مبارزات یکصد سال اخیر قرار داشته است. در انقلاب مشروطه، نهضت ملی ایران و انقلاب اسلامی سال 57 نیز متناسب با شرایط، این آرمان تاریخی پیگیری شده است. در آبان ماه 1328 دکتر محمد مصدق، متحصنین دربار را به منزل خود در احمد آباد دعوت کرد و جبهه ملی اول را برای دفاع از حقوق اساسی ملت ایران تشکیل داد. در جبهه ملی اول علاوه بر شخصیتهای موثر سیاسی- اجتماعی مانند دکتر مصدق، دکتر حسین ناظمی نمایندگان احزاب و گروههای سیاسی شرکت داشتند. حزب ایران به رهبری الهیار صالح، حزب ملت ایران به رهبری داریوش فروهر، جمعیت آزادی مردم ایران به رهبری مرحوم دکتر محمد نخشب، مجمع مسلمانان مجاهد اصناف و بازار به رهبری شمس قنات آبادی، حزب استقلال به رهبری عبدالقدیر آزاد، جمعیت فدائیان اسلام به رهبری شهید نواب صفوی، حزب زحمتکشان ایران به رهبری مظفر بقائی و نیروی سوم به رهبری خلیل ملکی از جمله احزاب تشکیل دهنده جبهه ملی اول بودند. در آئین‌نامه جبهه ملی تاکید شده بود که: «هیچ فردی مستقیما نمی‌تواند عضو جبهه ملی شود و عضویت افراد منوط به عضویت در جمعیتی است که سمت وابستگی به جبهه ملی را کسب کرده باشد.» دکتر مصدق برنامه جبهه ملی را در راستای هدف آن یعنی ایجاد حکومت ملی از طریق تامین آزادی انتخابات و افکار در 3 ماده خلاصه و اعلام کرده بود:
1-تجدید نظر در قانون انتخابات و برگزاری انتخابات به صورت کاملا دموکراتیک
2-حفظ آزادی مطبوعات نشر افکار و عقاید و حراست از آزادی بیان با تجدید نظر در قانون مطبوعات
3-جلوگیری از ایجاد حکومت نظامی که ابزار سرکوب آزادی‌های مردم بود.
دکتر مصدق درمان بیماری مزمن عقب ماندگی ایران را علاوه بر تامین استقلال کشور تشکیل حکومتی دموکراتیک می‌دانست و در این راه تلاش نمود. در سال 1339 که جبهه ملی دوم با حضور اشخاص حقیقی تشکیل شد و حتی برخی حزب خود را منحل کردند تا بصورت شخصیت حقیقی در شورای جبهه ملی دوم شرکت کنند، بعلت مسائل و مشکلاتی که پیش آمد با پیگیری سازمان دانشجویی دانشگاه تهران دکتر مصدق طی نامه‌ای به مرحوم الهیار صالح رییس شورای جبهه ملی دوم تصریح کرد که جبهه ملی بایستی مرکز فعالیت و همکاری احزاب و گروههای سیاسی باشد و سرانجام جبهه ملی دوم منحل و جبهه ملی سوم تاسیس شد. البته بعلت سرکوب احزاب و گروههای سیاسی و بسته شدن فضای سیاسی ایران در اوایل دهه چهل فعالیت این جبهه نتوانست در داخل کشور ادامه پیدا کند. محور اصلی فعالیتهای جبهه ملی دوم و سوم نیز تلاش برای تامین آزادی انتخابات و حقوق اساسی ملت و تشکیل حکومت ملی بود. در سال 1340 که نهضت آزادی ایران تاسیس شد محور اصلی اهداف و برنامه‌ها پیگیری مطالبات تاریخی ملت، یعنی نفی هرگونه استبداد و آزادیخواهی با تاکید بر دو رکن اسلامیت و ایرانیت بود که تا امروز این نهضت ادامه داشته است. در سال 1356 در آستانه انقلاب نیز جمعیت دفاع از آزادی و حقوق بشر تأسیس شد و نقش حساس و موثری در کاهش فشار بر زندانیان و تبعیدیان آن دوره ایفا کرد و روند تحولات انقلاب را تسهیل کرد. در این جمعیت طیفی از نیروهای ملی و مسلمان حضور داشتند و مهندس بازرگان رئیس شورای مرکزی آن بود. اسناد فعالیت این جمعیت در اسناد نهضت آزادی ایران جلد –9 دفتر دوم به تفصیل ‎آمده است. این جمعیت، با شرکت اشخاص حقیقی تاسیس شد و بیشتر در جایگاه یک NGO از حقوق زندانیان و حقوق اساسی مردم دفاع کرد. در سال 1364 جمعیت دفاع از آزادی حاکمیت ملت ایران تشکیل شد و همین اهداف را دنبال کرد و با پیگیری این مطالبات تاریخی بستر روند تحولات سیاسی- اجتماعی کشور را برای به ثمر نشستن رخداد دوم خرداد سال 1376 هموار ساخت. در این جمعیت نیز نمایندگان احزاب و نیروهای فعال ملی و مسلمان حضور داشتند. مهندس بازرگان و علی اردلان از چهره‌های برجسته‌ این جمعیت بودند.
بدون تردید دولت اصلاحات در دوران 8 ساله با تلاش‌های خود- به رغم نقدهایی که بر آن وارد است- نقش موثری در بسترسازی و بارور کردن این مطالبات داشت. در آستانه انتخابات ریاست جمهوری نهم احزاب، گروه‌های دانشجوئی و شخصیت‌های سیاسی با توجه به ضرباتی که بر پیکر جنبش اصلاحات وارد شد و پیامدهای انتخابات شوراهای دوم و مجلس هفتم، ضرورت تشکیل جبهه دموکراسی خواهی و حقوق بشر را مطرح کردند- دکتر مصطفی معین کاندیدای انتخابات ریاست جمهوری در دوران تبلیغات انتخاباتی خود به ویژه در دیدار با دانشجویان که این خواست عمومی مردم را مطرح می‌کردند از «تشکیل جبهه فراگیر دموکراسی خواهی» استقبال و آن را دغدغه اصلی خود اعلام کرد. در جریان رایزنی نمایندگان ستاد دکتر معین با نمایندگان نهضت آزادی ایران و فعالان ملی – مذهبی برای جلب حمایت آنان، تشکیل جبهه دموکراسی و حقوق بشر شرط حمایت آنان از نامزدی دکتر معین مطرح شد که نهایتاً به صدور بیانیه 12 خرداد ایشان منجر گردید. مهندس عزت‌اله سحابی و دکتر ابراهیم یزدی نمایندگان شورای فعالان ملی – مذهبی و نهضت آزادی ایران در کنفرانس مطبوعاتی مورخ 16 خرداد طی بیانیه‌ای از نامزدی دکتر معین حمایت کردند. در این بیانیه آمده : «تشکیل جبهه دموکراسی خواهی و حقوق بشر – که در برنامه دکتر معین نیز مورد تاکید قرار گرفته است- برای تداوم جنبش اصلاحات، مستقل از نتیجه انتخابات پیش رو ، نیازی راهبردی در شرایط حساس کنونی کشور است.»
در این مدت نمایندگان احزاب، گروه‌ها و شخصیت‌های سیاسی – اجتماعی تدوین منشور و اساسنامه آن را طی جلسات متعدد پیگیری کرده‌اند که امید است به زودی متن نهایی آنها و هیات مؤسس آن اعلام شود. استبداد در اشکال مختلف آن. آزادی و جمهوریت در شعار اصلی انقلاب اسلامی نیز این واقعیت تاریخی را بیان کرده است- استقلال روی دیگر سکه آزادی است. تجربه تاریخی نشان داده است که بدون آزادی، استقلال همواره در معرض مخاطره قرار می‌گیرد. رکن اسلامیت نیز در فضای آزادی ریشه‌دار و بارور م‌شود و آثار تعالی بخش خود را در جامعه بر جای می‌گذارد (لااکراه فی الدین) 97 درصد مردم جامعه ما مسلمان بوده و هستند و فرهنگ دینی در جامعه ما نهادینه است و ناهنجاری های پدید آمده در صورتی که رکن جمهوریت یعنی دموکراسی و آزادی تقویت شود تبدیل به هنجار خواهد شد. در کشور ما که منابع انسانی با استعداد و منابع طبیعی و زیرزمینی غنی وجود دارد عامل اصلی توسعه یافتگی کشور توسعه فرهنگ آزادی، دموکراسی و حقوق بشر است. احزاب و سازمان‌های سیاسی می‌توانند در چارچوب‌ جبهه دموکراسی و حقوق بشر این بخش از تلاش‌های راهبردی خود را متمرکز وهماهنگ سازند.