جنگ فرقه‌ای در عراق، تهدیدی واقعی؟

احمد زید آبادی
بسیاری از رسانه‌ها و تحلیل‌گران از مدت‌ها پیش نسبت به وقوع یک جنگ فرقه‌ای تمام عیار بین سنی‌ها و شیعیان عراق هشدار می‌دهند و حتی برخی از صاحب نظران بر این باورند که جنگ فرقه‌ای در عراق عملا در جریان است. در واقع پس از سرنگونی رژیم صدام حسین توسط ارتش آمریکا که منجر به پایان حکومت اقلیت سنی بر عراق و ظهور قدرت شیعیان در این کشور شد احتمال وقوع جنگ داخلی در عراق جدی گرفته شد. سنی‌های عراق پس از یک دوره از سردرگمی و سکوت پس از سقوط صدام حسین به تدریج به سازماندهی خود پرداختند و عملیات خود را علیه نظامیان آمریکایی مستقر در عراق آغاز کردند. انحلال ارتش عراق و سیاست بعثی زدایی از سوی دولت تحت سرپرستی پل برمر حاکم آمریکایی عراق که گفته می‌شود تحت فشار گروههای شیعه صورت گرفت نارضایتی جمعیت سنی از شرایط پس از صدام را افزون کرد و باعث حمایت گسترده‌تر آنها از گروههای مسلح شورشی شد.
آیت الله سیستانی مرجع بلندپایه شیعیان عراق با درک استراتژی القاعده به پیروان خود دستور داد که در برابر حملات القاعده و هم پیمانان سنی آنها در عراق از خود خویشتن داری نشان دهند و دست به عملیات تلافی جویانه نزنند با ورود جنگجویان القاعده به عراق موقعیت شورشیان سنی مستحکم‌تر شد اما در همان حال جهت حملات مسلحانه از نیروهای آمریکایی به سمت رهبران و مردم غیر نظامی شیعه تغییر مسیر داد. قصد جنگجویان القاعده از هدف قرار دادن غیر نظامیان شیعه احتمالا ایجاد جنگ داخلی در عراق به منظور فراری دادن نیروهای ائتلاف بین المللی از این کشور و ایجاد حکومتی به سبک طالبان افغانستان درعراق بود.
آیت الله سیستانی مرجع بلند پایه عراق با درک استراتژی القاعده به پیروان خود دستور داد که در برابر حملات القاعده و هم پیمانان سنی آنها در عراق از خود خویشتن داری نشان دهند و دست به عملیات تلافی جویانه نزنند. در واقع شیعه‌ها تا اندازه زیادی به دستور آیت الله سیستانی عمل کردند تا این که گروههای شورشی به قصد تحریک آنها گنبد امامان دهم و یازدهم شیعه (معروف به عسگریین) را از طریق بمب گذاری تخریب و منهدم کردند. در آن زمان تصور می‌شد که تخریب مرقد دو امام شیعه آتش جنگ فرقه‌ای را در سراسر عراق بر افروزد هر چند که چنین نشد اما شرایط نسبت به پیش از آن به کلی تغییر کرد. در واقع تخریب مرقد عسکرین برخی از گروههای شبه نظامی شیعه را به فکر انتقام انداخت و آنان را به سمت قتل سنی‌ها هدایت کرد. از آن پس تقریبا به طور روزانه خبر کشف اجساد ناشناس در حومه شهر بغداد که گفته می‌شد توسط شبه نظامیان شیعه به قتل رسیده‌اند در رسانه‌های عراق منتشر شد. گروههای سنی نیروهای وزارت کشور عراق در دولت ابراهیم جعفری نخست وزیر دولت موقت عراق را به دست داشتن در قتل سنی‌ها متهم کردند و نمایندگان آمریکا نیز بر این اتهام صحه گذاشتند. با فشار سنی‌ها و حمایت آمریکا و کردهای عراق گروههای شیعه از معرفی ابراهیم جعفری به عنوان نخست وزیر دائم عراق منصرف شدند و جواد (نوری) المالکی را به جای او معرفی کردند که مورد استقبال سنی‌ها قرار گرفت. مالکی با شعار مبارزه با فرقه‌گرایی و تشکیل دولت وحدت ملی گروههای موثر سنی را در دولت خود سهیم کرد و با تدوین طرح آشتی ملی راه را برای مشارکت گروههای مسلح سنی در روند سیاسی عراق گشود. با آن که انتظار می‌رفت طرح آشتی ملی مالکی به بازگشت آرامش به عراق کمک کند اما تاکنون چنین نتیجه‌ای نداشته و چشم‌انداز آن نیز همچنان مبهم است.
سنی‌های عراق پس از یک دوره از سردرگمی و سکوت پس از سقوط صدام حسین به تدریج به سازماندهی خود پرداختند و عملیات خود را علیه نظامیان آمریکایی مستقر در عراق آغاز کردند به نظر می‌رسد که گروههای سنی عراق استفاده از ابزار نظامی را برای محدود کردن قدرت شیعه‌ها هنوز رها نکرده‌اند و به رغم حضور در نهادهای دولتی حاضر به محکوم کردن و تقبیح حملات انتحاری علیه اهداف غیر نظامی شیعه نیستند. از سوی دیگر شبه نظامیان شیعه نیز ظاهرا عزم خود را جزم کرده‌اند که در مقابل هر حمله گروههای سنی حمله متقابلی به اهداف غیر نظامی سنی انجام دهند. قاعدتا گسترده شدن این نوع انتقام جویی‌های متقابل معنایی جز بروز جنگ فرقه‌ای تمام عیار در عراق ندارد ولی تاکنون دامنه حملات به رغم تلفات بالای آن محدود مانده است. با این حال به نظر نمی‌رسد که وقوع جنگ داخلی فرقه‌ای در عراق به نفع هیچکدام از دو گروه شیعه یا سنی باشد و همین نکته شاید درماههای آینده به بهبود روند کنونی می‌کند. برخی از رهبران سنی عراق از نیروهای حافظ صلح سازمان ملل خواسته‌اند که برای تامین امنیت سنی‌ها در عراق مستقر شوند. این درخواست بدان معنی است که سنی‌ها ادامه درگیری فرقه‌ای در عراق را به نفع خود نیافته‌اند و خواهان خاتمه آن هستند. در مقابل شیعه‌ها نیز که اکثریت جامعه عراق را تشکیل می‌دهند از این نکته آگاهند که وقوع یک جنگ داخلی فراگیر موقعیت برتر سیاسی آنان را در عراق به خطر می‌اندازد و حتی می‌تواند در نهایت باعث تجزیه این کشور شود.