گوام، اتحادی در برابر انحصار انرژی روسیه

اتحاد منطقه‌ای «گوام» (گرجستان، اوکراین، آذربایجان و مولداوی) این هفته در «کی یف» وضعیت حقوقی و نام جدید «سازمان طرفداران دموکراسی و توسعه اقتصادی » را کسب نمود.
به گزارش خبرگزاری نووستی ذکر دموکراسی در نام جدید این اتحادیه، آن را به دیگر طرح‌های مشابه چون «مجمع انتخابات دموکراتیک»، نزدیک می‌سازد، تنها تفاوت در این است که آذربایجان به عنوان یکی از اعضای «گوام» عضو «مجمع انتخابات دموکراتیک» نیست و غرب این کشور را نمونه شاخصی در روند دموکراتیک شدن در میان کشورهای بازمانده از شوروی نمی‌شمارد.
ولی اگر ذکر کلمه دموکراتیک در نام ائتلاف جدید تنها تظاهری برای در یک ردیف قرار گرفتن با شرکای اروپایی است، اما در مورد توسعه اقتصادی موضع جالب‌تر نیز هست. «الهام علی‌اف»، رئیس جمهوری آذربایجان در ابتدا اظهار داشت که موضوع انرژی در این نشست در راس امور قرار دارد. سپس «ویکتور یوشچنکو»، همتای اوکراینی وی اظهار داشت «که آذربایجان از نظر استخراج نفت منحصر بفرد می‌باشد و اوکراین نیز دارای امکانات منحصر بفرد ترانزیت است. چرا این دو قابلیت با هم متحد نشوند؟». بنابراین کشورهای عضو «گوام» می‌خواهند بفهمانند که قصد دارند برای انرژی روسیه، گزینه جایگزینی ایجاد کنند. ولی این سوال مطرح می‌گردد که این جایگزین تا چه حد می‌تواند واقعیت داشته باشد.
به گفته علی‌اف، کشورهای «گوام»، «گذرگاهی طبیعی بین آسیا و اروپا و دریاچه خزر و اروپا ایجاد می‌کنند». وی خاطرنشان ساخت که ایجاد موثر و زیربنایی ترانزیت، باعث توسعه اقتصادی موفق کشورهای عضو این سازمان در چند سال آینده می‌شود.
ولی به هر حال سیاست واقعی تنها طرح‌های بلند مدت را در نظر می‌گیرد، بلکه به چشم‌اندازهای نزدیک‌تر نیز توجه می‌کند. که در این مورد مشکلات زیادی وجود دارد.
یوشچنکو قصد دارد که برق اوکراین را به «قفقاز و از طریق قفقاز به مناطق بعد از آن عرضه کند». ولی در حال حاضر اوکراین با رقیبی همچون روسیه سر و کار دارد که به مشتریان نزدیک‌تر بوده و می‌تواند شرایط سودمندتری را به ایشان پیشنهاد کند. فعلا چنین طرح‌هایی ایده «یولیا تیموشنکو» را به یاد می‌آورد که در دوره نخست‌وزیری خود طرح احداث خط لوله گاز از ایران به اروپا با همکاری «گاز فرانس» را پیش کشید تا در اروپا رقیبی برای گاز روسیه ایجاد نماید. اکنون نه فقط به علت روابط نامطلوب اروپا با ایران، بلکه به علت هزینه بالا حتی از این طرح یاد نمی‌شود.
در حال حاضر اساسا احتمال شکل‌گیری طرح‌های نفتی جدید با شرکت آذربایجان و اوکراین بسیار اندک است. یادآوری می‌کنیم که سال گذشته خط لوله باکو- تفلیس- جیحان، رسما افتتاح گردید (در این مورد گرجستان در نقش کشور عبوری که درصد خود را جهت عبور خط لوله دریافت می‌کند، ظاهر شده است)، ولی پیش از این پدیده، کارشناسان این مسأله را تذکر داده بودند که ذخایر نفتی باکو ممکن است برای چنین طرح بلندپروازانه کافی نباشد. نفت آذربایجان از زمان روسیه ترازی استخراج می‌شود و بزودی منابع عظیم آن تمام خواهد شد. این طرح تنها در صورت پیوستن قزاقستان به آن اقتصادی می‌شود، چیزی که آمریکایی‌ها با اصرار بر احداث خط لوله نفتی از بستر دریای خزر پیگیر آن هستند. در هر صورت اوکراین در این میان هیچ نقشی نخواهد داشت. فعالا گاز برای اوکراین مسأله مهم انرژتیک می‌باشد. اتفاقی نیست که در این نشست صحبتی در این مورد در متن همکاری‌های باکو و کی‌یف مطرح نشده است. به نظر می‌رسید که حرف برای گفتن وجود داشته باشد چرا که در سال آینده گاز «شاه دنیز» آذربایجان از طریق خط لوله باکو- تفلیس- ارزروم، به اروپا می‌رود. در این جا به تحلیلی که دو سال پیش توسط «الکساندر مدویدیف»، معاون رئیس «گاز پروم» انجام شده بود مراجعه می‌کنیم: در وهله اول ظرفیت انتقال «شاه دنیز» جمعا از 7 میلیارد متر مکعب تجاوز نمی‌کند که 4 میلیارد آن در ترکیه و گرجستان مصرف می‌شود یعنی کمتر از نصف آن باقی می‌ماند که قابل رقابت با میزان عرضه گاز روسیه به اروپا نمی‌باشد. پس بدین ترتیب گاز آذربایجان می‌تواند برای کسی مثل ساکاشویلی که کشورش از همسایگی با آذربایجان سود می‌برد، مفید باشد نه برای یوشچنکو.
نتیجه این که مشارکت انرژتیک در چهارچوب «گوام»، در حال حاضر کاملا مشکوک به نظر می‌رسد. پس چنین تشکیلاتی به چه کاری می‌آید؟ به احتمال قوی در آینده نزدیک این سازمان به عنوان جایگزینی برای رقابت با طرح‌های روسیه در فضای پس از شوروی از جمله «فضای یگانه اقتصادی»، ظاهر خواهد شد. اتفاقی نیست که در نشست «گوام» توافق‌هایی در مورد ایجاد مناطق آزاد تجاری که آشکارا با «فضای یگانه اقتصادی» رقابت می‌کند، حاصل شده است.
روسیه در تلاش سلطه بر بازارهای نفت و گاز اروپا
گسترش بحران انرژی در جهان، هر روز نقش روسیه را در عرصه تولید نفت و گاز برجسته‌تر می‌کند. در سایه این دگرگونی‌ها، بورس مسکو به زودی معاملات سهام نفت، مشتقات نفت و طلا را آغاز خواهد کرد.
بر اساس اطلاعیه بورس اوراق بهادار روسیه که RTS نام یافته است، سهام تازه، از روز هشتم ژوئن امسال عرضه خواهد شد. ایجاد بورس نفت، مشتقات نفتی و طلا در مسکو، ‌برایند اهمیت تازه‌ای که روسیه به خاطر بحران انرژی و ناامنی خاورمیانه، در تامین انرژی جهان غرب یافته است. ایگور شووالوف معاون ریاست جمهوری روسیه، در مصاحبه‌ای با روزنامه نزواویسیمایا گازتا گفت: روسیه آماده است نقش عمده را در تامین نفت و گاز اروپا به عهده بگیرد، اما این نقش هرگز به عنوان فشار سیاسی مورد استفاده قرار نخواهد گرفت. ما در شرایطی هستیم که می‌توانیم نقش پیشتاز را در تامین درازمدت انرژی اروپا به عهده بگیریم. خواه شرکای اروپایی خوششان بیاید یا خوششان نیاید، روسیه توان خود را در این زمینه گسترش خواهد داد.
به گزارش دویچه وله شووالف افزود: اگر شرکت‌های تامین کننده انرژی اروپا تمایل نشان دهند، این راه را با مشارکت آن‌ها طی خواهیم کرد، اما این که ما به اوج خواهیم رسید از هم اکنون کاملا روشن است. ما به اروپایی‌ها می‌گوئیم: شما در رشته‌های معینی سرآمد هستید، اما ما هم در رشته‌هایی دیگر سرآمد شده‌ایم. ما این راه را با پذیرش ریسک‌های بزرگ طی می‌کنیم، اما در هر حال به موفقیت می‌رسیم. سیاستمدار روسی در دنباله مصاحبه خود تضمین کرد که روسیه هرگز از نفت و گاز در راه اعمال فشار سیاسی بهره نخواهد گرفت. وی اضافه کرد: ما خواستار حاکمیت مطلق بر بازار نیستیم.
در شرایطی که کشورهای اروپایی می‌کوشند بر منابع نفت و گاز جهان دست یابند، طبیعی است که روسیه بکوشد بازارهای مصرف انرژی را تحت نفوذ خود بگیرد. معاون ولادیمیر پوتین، در مصاحبه خود به کشورهای اروپایی هشدار داد که اگر آن‌ها بخواهند دائما در جهان سوم به جست و جوی تامین کنندگان مواد سوختی بگردند، روسیه نیز خواهد کوشید بازارهای تازه‌ای را در جهان جست‌و جو کند. به عنوان نمونه، خط لوله تازه‌ای میان روسیه و چین کشیده خواهد شد.
اروپا، با توجه به فاصله جغرافیایی اندک خود با روسیه، چاره‌ای جز آن ندارد که روی این کشور به عنوان اصلی‌ترین تامین کننده انرژی مورد نیاز خود حساب کند. رقابت بر سر نفت و گاز، سبب شده است که کارشناسان روسی از همکاری با کشورهای نفت‌خیز جهان سوم نیز استقبال به عمل آورند. همکاری با سودان، تازه‌ترین نمونه این تلاش‌ها است. سفیر سودان در مسکو، در یک کنفرانس مطبوعاتی اعلام کرد: ما برای توسعه بخش نفت و گاز خود مایل به همکاری با شرکت‌های روسی هستیم. در دوران اتحاد جماهیر شوروی، شرکت‌های روسی در سودان خوب کار کردند و ما به آن‌ها به عنوان شرکای استراتژیک نیاز داریم. وی افزود: نه تنها در عرصه نفت و گاز، بلکه حتی در عرصه ایجاد ساختارهای پایه‌ای، ما نیازمند شرکت‌های روسی هستیم. تحقیقات انجام شده نشان می‌دهد که سودان دارای سه میلیارد تن ذخایر نفتی است که از آن تاکنون کمتر بهره‌برداری شده است. حجم معاملات اقتصادی میان سودان و روسیه در حال حاضر به حدود سی میلیون دلار در سال می‌رسد.