ماهواره، واقعیت ممنوع

بحث در مورد ممنوعیت استفاده از گیرنده‌های ماهواره‌ای بحث تازه‌ای نیست. در این مورد نزدیک به 13 سال پیش، 1372 قانونی به تصویب رسید که مطابق آن متخلفان به پرداخت جریمه‌ای 300 هزار تومانی محکوم می‌شدند. این گونه که مدت کوتاهی اجرا شد، در ادامه مسکوت ماند و اگر اجرا شد فراگیر و مداوم نبود. بحث در این مورد، اما، تقریبا همیشه وجود داشته است. این بحث در تازه‌ترین دور خود به جای ممنوعیت، ساماندهی "استفاده مدیریت شده از ماهواره" را هدف خود اعلام کرده است. در این ارتباط هفته گذشته طرحی در مجلس شورای اسلامی ارائه شد که قرار است در ماههای آینده به بحث گذاشته شود و احتمالاً تصویب شود. کمیسیون فرهنگی مجلس در آخرین نشست پیش از تعطیلات تابستانی خود، طرحی را به تصویب رساند تا با اجرای آن "استفاده مدیریت شده از ماهواره" ساماندهی شود. در شهرهای بزرگ ایران تقریبا هیچ پشت بامی نیست که چند بشقاب گیرنده ماهواره بر روی آن قرار نداشته باشد.
با این همه قانون گذاران و مجریان قانون چنان با این واقعیت برخورد می‌کنند که انگار وجودش از دیروز آغاز شده و امروز باید برایش قوانین مناسبی تدوین و اجرا کرد. این وضع را در مورد ویدئو نیز تجربه کرده‌ایم که در دهه نخست پس از انقلاب ممنوع بود و داشتنش جرم محسوب می‌شد و امروز حتا شهرستانهای دور افتاده نیز اگر خیابان آسفالت هم نداشته باشند اغلب از نعمت وجود یک "ویدئو کلوپ" بهره‌مندند. نه تنها استفاده از برنامه‌های شبکه‌های ماهواره‌ای به رغم ممنوعیت واقعیتی فراگیر است، که بخشی از آنها در ایران به تهیه و ضبط برنامه نیز اقدام می‌کنند. این مسئله، از جمله، از گفته‌های علیرضا کریمی، مدیر کل دفتر تبلیغات و اطلاع‌رسانی وزارت ارشاد مشهود است که اوایل مرداد ماه در یک کنفرانس مطبوعاتی اعلام کرد "تمامی شبکه‌های فارسی زبان ماهواره‌ای بدون مجوز ارشاد کار می‌کنند و تاکنون هیچ مجوزی برای این شبکه‌ها صادر نشده است." لااقل پنج شبکه ی فارسی زبان بخشی از برنامه‌های خود را در ایران تهیه و بعضا قسمتی از مخارج خود را نیز از تبلیغات شرکتهای ایرانی تامین می‌کنند. علیرضا کریمی در این باره می‌گوید "نمایش فیلم و اسلاید تبلیغاتی نیز از این شبکه‌ها ممنوع است و باید برای آن از وزارت ارشاد مجوز لازم اخذ شود که در این مورد نیز هیچ مجوزی برای پخش از این شبکه‌ها صادر نشده و شرکت‌های فیلمسازی که با این شبکه‌ها همکاری می‌کنند نیز فعالیت‌شان غیرقانونی است." به دنبال سخنان علیرضا کریمی، این شبکه‌ها فعالیت خود را محدود کرده‌اند.
تلویزیون هما در اطلاعیه‌ای خبر می‌دهد که ممکن است تا تجدید سازماندهی فعالیتهایش، چند ماهی کار خود را متوقف کند. سالهاست، و به ویژه از زمان روی کار آمدن مجلس هفتم، بحث جمع‌آوری ماهواره‌ در دستور کار نمایندگان بوده است. این بحث که در سال 1382 به اوج رسید در یک سال گذشته نیز بارها مطرح شده است. به دنبال ارائه‌ی طرحی در اردیبهشت ماه که جمع‌آوری آنتن‌های ماهواره و جریمه‌ی نقدی تا 5 میلیون تومان در آن پیش‌بینی شده بود، پیش از آنکه این طرح در صحن مجلس تصویب برسد در برخی از شهرها مأموران انتظامی اقدام به جمع‌آوری آنتن‌های گیرنده کردند. این عمل که بدون وجهه‌ی قانونی انجام شد اعتراض برخی نمایندگان مجلس را به دنبال داشت.
سعید ابوطالب عضو فراکسیون آبادگران، که پیش از نمایندگی مستند ساز و مدتی نیز در عراق به وسیله ی آمریکاییها زندانی شده بود، از طراحان اصلی این طرح مجلس است. او اردیبهشت امسال به خبرگزاری آفتاب گفته بود "ماهواره یک فرصت فرهنگی است و حاکمیت نمی‌تواند این را از مردم بگیرد و سلب کند. "او معتقد است باید اول" امکانات ایجاد کنیم بعد ممنوعیت را اعمال کنیم" و یکی از این امکانات را اختصاص بودجه‌ای 250 میلیون دلاری از درآمدهای نفتی برای صدا و سیما می‌داند که با آن اقدام به خرید ماهواره کند. همچنین پیش‌بینی شده که صدا و سیما با پخش بخشی از برنامه‌های ماهواره از جذابیت آنها بکاهد. طرح "استفاده مدیریت شده از ماهواره "تا تصویب نهایی و اجرایی شدن راه درازی در پیش دارد. انتظار می‌رود که صحن علنی مجلس در ماههای آینده شاهد بحثها و جدلهای داغی در این باره باشد. بحث میان نمایندگانی که معتقدند ماهواره مبنع فساد و ترویج فرهنگ منحط غربی است و آنان که می‌کوشند واقعیتی آشکار را در قالب قانون بگنجانند. با این همه، به ویژه در شهرهای بزرگ هنوز مردم اقدام به پنهان کردن بشقابهای گیرنده‌های خود نکرده‌اند.