کتابخانه وزارت امور خارجه
کتابخانهای منحصر به فرد
مقدمه:
بسیاری از پژوهشگران، کتابخانه تخصصی وزارت امور خارجه را کتابخانهای بینظیر میدانند. بینظیر هم هست، مخزن لاتین این کتابخانه از نظر به روز بودن و تعداد کتابهایی که در آن نگهداری میشود، نه با چنین مخزنی در کتابخانه مجلس قابل قیاس است و نه حتی کتابخانه ملی.
سید علی اصغر قریشی، مدیر کتابخانه تخصصی وزارت امور خارجه و سفیر سابق ایران در یمن چند دلیل را برای این موضوع مطرح میکند: وزارت امور خارجه در خارج از کشور نمایندگیهایی دارد و بدین ترتیب دسترسیاش به منابع خارجی آسانتر است. وابستههای مطالعاتی این وزارتخانه که از دانش و تخصص لازم برخوردارند، در این نمایندگیها دست به انتخاب منابع مطالعاتی میزنند. وزارت امور خارجه، بودجه ارزی لازم را هم برای خرید کتابهای لاتین دارد و میتواند این منابع را خریداری کند.
حال، چرا کتابخانه مجلس، کتابخانه ملی و حتی کتابخانه دانشگاه تهران نباید نظیر چنین مخزنی را داشته باشند؟ کتابخانه مجلس و کتابخانه ملی شاید خود را موظف نمیدانند که چنین مجموعه کاملی از کتابهای لاتین در حوزه سیاسی و روابط بینالملل را تهیه کنند. به عقیده قریشی کتابخانه دانشکده حقوق دانشگاه تهران موظف است این کار را انجام دهد اما امکاناتش، بودجه ارزیاش و امکان داشتن نمایندگیهایی در خارج از کشور را نداشته است. گفتوگوی میراث فرهنگی را با قریشی در پی میخوانید:
* کتابخانه تخصصی وزارت امور خارجه از چه زمانی فعالیت خود را آغاز کرده است؟
** سابقه کتابخانه تخصصی وزارت امور خارجه به حدود 74 سال پیش باز میگردد که در آن زمان به صورت یک کتابخانه اختصاصی در داخل ساختمان مرکزی وزارت امور خارجه بود و غیر از کارمندان، کارشناسان و دپیلماتهای وزارت امور خارجه شخص دیگری به آن دسترسی نداشت. بعد از انقلاب هم این مجموعه که ابتدا زیر نظر اداره کل فرهنگی بود، دو سه بار از ساختمان مرکزی به اینجا و دوباره به ساختمان مرکزی انتقال یافت. در سال 1378 در دوره معاونت آقای صادق خرازی، این ساختمان که از دو بخش جدید و قدیمی تشکیل شده است، افتتاح شد. در این دوره دیگر هدف تنها استفاده کارشناسان و دیپلماتهای وزارت امور خارجه از این کتابخانه نبود بلکه این بود که کتابخانه جامعی تشکیل شود که بتواند به تمام محققان، دانشجویان و اساتید در حوزه علوم سیاسی، تاریخ، فلسفه و روابط بینالملل و کل حوزههایی که به تخصصهای وزارت امور خارجه مربوط میشود، خدماتی را ارایه دهد. این کتابخانه از دو قسمت تشکیل شده است. یک قسمت مجموعه شهید باهنر است که همین جاست و بخشی از آن در ساختمان شماره 8 وزارت امور خارجه است با عنوان مجموعه شهید رجایی. این دو مجموعه را به نام کتابخانه تخصصی وزارت امور خارجه میشناسند. کتابخانه شهید باهنر، از بخشهای مختلف تشکیل میشود: مخزن فارسی، مخزن لاتین، مخزن مرجع، مخزن عربی، بخش آرشیو (رسالههای ارتقاء مقام و پایان نامهها)، بخشی دیداری - شنیداری، بخش جستجو، میز امانت، بخش فهرست نویسی (بخش خدمات فنی کتابداری) و نشریات فارسی و لاتین و آرشیو نشریات، در مجموعه شهید رجایی بخش آرشیو رسالهها و پایان نامهها وجود دارد.
* چند نسخه کتاب و نشریه در مخازن مختلف کتابخانه تخصصی وزارت امور خارجه نگهداری میشود؟
** در مخزن فارسی حدود 29 هزار عنوان کتاب، در مخزن لاتین حدود 35 هزار عنوان کتاب، در مخزن عربی حدود 10 هزار عنوان کتاب و در مخزن مراجع نیز بیش از 5 هزار عنوان کتاب مرجع وجود دارد. در بخش آرشیو حدود 900 عنوان پایان نامه فارسی، 550 عنوان پایان نامه لاتین و 1100 عنوان رساله ارتقاء مقام نگهداری میشود. در بخش نشریات حدود 80 عنوان نشریه فارسی، 110 عنوان نشریه لاتین و 15 عنوان نشریه عربی داریم که البته این نشریات به طور مرتب نمایهسازی میشود که حدود 44 عنوان مقاله فارسی و 70 هزار عنوان مقاله لاتین از آنها نمایهسازی شده است. در بخش دیداری شنیداری حدود 800 فیلم به صورت وی اچ اس، دی وی دی و وی سی دی در حوزه تاریخ، علوم اجتماعی، فلسفه و موضوعات مرتبط با وزارت امور خارجه نگهداری میشود. بخشی نیز برای نگهداری نسخههای خطی داریم که حدود 1000 عنوان نسخه خطی و 2000 نسخه چاپی سنگی در آن وجود دارد. فهرست بخش نسخه خطی در دست تهیه و در حال اتمام است اما درباره چاپ سنگیها هنوز کار فهرست نویسی انجام نشده است اما در برنامهمان هست و امیدوارم امسال فهرستنویسی نسخههای چاپ سنگی را نیز انجام دهیم.
* در میان کتابهایتان کتابهایی در حوزه هنر، ادبیات و حوزههایی غیر از حوزههای مرتبط با کار وزارت امور خارجه نیز وجود دارد؟
** طبیعی است، کتابهایی در حوزه ادبیات، دینشناسی و کتابهای فقهی هم در این کتابخانه داریم اما تمرکز ما بیشتر بر عناوین مورد نیاز دیپلماتهایمان و کتابهای مرتبط با کار وزارت امور خارجه است. مجموعهای نیز با عنوان مجموعه لانکامرر داریم که مجموعهای هنری محسوب میشود. فردریش لانکامرر آلمانی که همسرش ایرانی بود و در ایران اقامت داشت، صحاف هنرمندی بود که صحافی ایرانی و غربی را تلفیق کرد. مجموعه کتابهایی که توسط او صحافی شده را وزارت امور خارجه خریداری کرده است. این مجموعه از نظر هنری به خاطر جلد و صحافی هنرمندانهاش مجموعه نفیسی است.
* ویژگی کتابهایی که برای کتابخانه وزارت امور خارجه انتخاب میکنید، چیست؟ آیا هر کتابی در حوزه سیاست در این کتابخانه جا میگیرد؟
** ما سعی میکنیم کتابهایی را که ارزش مطالعه و بررسی را داشته باشد تهیه کنیم. این انتخاب را بر اساس نویسنده، مترجم یا ناشر آن و معیارهایی که نشان بدهد این کتاب، کتاب مهمی است انجام میدهیم.
* منابع خارجیتان را چگونه تأمین میکنید؟ آیا با ناشر یا سازمانی در خارج از کشور برای تهیه این منابع قرارداد بستهاید؟
** وزارت امور خارجه برای تهیه منابع خارجی این کتابخانه، تعدادی نمایندگی در کشورهای مختلف دارد، مثلا نمایندگیهای نیویورک، لندن، پاریس، قاهره، بیروت و مکزیک ... بیشتر منابع لاتینی خود را از نمایندگی لندن و نیویورک تهیه میکنیم. ما در این نمایندگیها وابستههای مطالعاتی داریم که دانششان در حدی است که میتوانند کتابهای مفید را تشخیص دهند و عمده ترین وظیفهشان این است که کتابهای جدید حوزههای مرتبط با وزارت امور خارجه را که به بازار میآید شناسایی کنند و با هماهنگی ما آنها را خریداری کرده و برای ما ارسال کنند. این وابستههای مطالعاتی عضو سفارت ایران در آن کشورها و عضو وزارت امور خارجه هستند.
* آخرین تاریخ خریداری منابع مطالعاتی این کتابخانه چیست؟
** ما به طور مرتب منابع مطالعاتیمان را خریداری میکنیم امسال هم بیش از 200 عنوان کتاب لاتین، 300 عنوان کتاب فارسی و بیش از 200 عنوان کتاب عربی را از نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران خریداری کردیم. آخرین تاریخ چاپ این کتابها 2006 و 2005 است و ما به طور مرتب کتابخانه را به روز میکنیم.
* طبق گفته شما، قبلاً فقط کارکنان وزارت امور خارجه میتوانستند از این کتابخانه استفاده کنند اما در حال حاضر، افراد دیگری خارج از این وزارتخانه نیز اجازه استفاده از آن را دارند. این افراد چه کسانی هستند و از نظر تحصیلاتی باید در چه سطحی باشند؟
** از نظر تحصیلاتی باید دانشجو در مقطع لیسانس به بالا یا استاد دانشگاه و محقق باشند. رشته تحصیلیشان نیز معمولاً باید رشته مرتبط با حوزههای مطالعاتی این کتابخانه باشد. بیشتر کتابهای این کتابخانه در حوزه علوم سیاسی و روابط بینالملل است و کسی که مثلاً در رشته مهندسی مکانیک تحصیل میکند، کتاب مفیدی در کتابخانه برایش وجود ندارد مگر این که بخواهد در حوزههای سیاسی، روابط بینالملل و تاریخ تحقیقی را انجام دهد که در این صورت باید درخواستش را ارایه دهد و مورد تحقیقش را مشخص کند. دانشجویان یا فارغ التحصیلان رشته های زبانهای خارجی، جامعه شناسی، تاریخ، فلسفه، جغرافیا، روابط بینالملل و علوم سیاسی میتوانند عضو این کتابخانه شوند. محققان خارجی یا دانشجویان خارجی که برای تحصیل به ایران میآیند نیز میتوانند از کتابخانه تخصصی وزارت امور خارجه استفاده کنند و اگر مدت کوتاهی در ایران باشند، کارت عضویت موقت برایشان صادر میشود.
*اگر محققی در خارج از کشور قصد داشته باشد تحقیقی درباره ایران انجام دهد و درخواست خود را از طریق مکاتبه یا از طریقی دیگر به اطلاع شما برساند، آیا کتابی را در زمینه تحقیقش برای او ارسال میکنید؟
** معمولا این افراد در ابتدا باید به نمایندگیهای ما در خارج از کشور مراجعه کنند؛ اگر نمایندگیهای ما کتابهای مورد نظر این محققان را داشته باشند، در اختیار آنها میگذارند، اگر نه، با این کتابخانه مکاتبه میکنند. در برنامه ما هست که به این افراد هم خدماتی را ارایه کنیم. زمانی که خود من در یمن بودم، کتابهایی را که لازم داشتم در مکاتبه با بخش مرکزی وزارت امور خارجه مطرح میکردم و مرکز هم کپی این کتابها را برایم میفرستاد. تاکنون درخواستی در این زمینه از محققان خارج از کشور به دست ما نرسیده است اما اگر چنین درخواستی پیش بیاید، خدماتی را در این زمینه ارایه میدهیم. سعی داریم بعضی از نمایندگیهای مهم خود در خارج از کشور را به کتابهایی در زمینه ایرانشناسی و کتابهای مورد نیازشان مجهز کنیم تا بتوانند به نیاز محققانی که به آنها مراجعه میکنند، پاسخ دهند.
*آیا با کتابخانههای دانشگاههای داخل کشور تبادل کتاب میکنید؟ ارتباطتان با این کتابخانهها در چه سطحی است؟
** ما آماده همکاری کتابخانهای با کتابخانههایی که در این زمینه علاقمند باشند هستیم. تاکنون کتابهایی را به کتابخانه دانشگاه علامه و دانشگاههای دیگر اهدا کردهایم. این کتابها اضافه بر نیاز ما بودهاند و هر درخواستی در این زمینه پیش بیاید آن را بررسی میکنیم و در برنامهمان قرار میدهیم.
* وزارت امور خارجه یکی از پر آمدو شدترین وزارتخانههاست چون دیپلماتها و هیأتهایی مدام از خارج از کشور به اینجا میآیند و میروند. این افراد در زمان اقامت خود در ایران چقدر از کتابهای این کتابخانه استفاده میکنند و استقبال آنها از این کتابخانه در چه سطحی است؟
** هیأتهایی که نوع کارشان با اداره اسناد و اداره کتابخانه مرتبط باشد یا حتی کسانی که کارشان مرتبط هم نباشد مثل وزراء کشورهای خارجی که به ایران میآیند، از این کتابخانه بازدید میکنند. مثلاً در برنامه وزرای امور خارجهای که به ایران میآیند، معمولاً بازدیدی از این کتابخانه و اداره اسناد گنجانده شده است. این البته به فرصت آن هیأت و علاقهاش به بازدید از کتابخانه بستگی دارد. مثلا وزیر امور خارجه یمن که به ایران آمد، هم از اداره اسناد و هم از اینجا بازدید کرد.
* مهمترین وزارتخانهها و سازمانهایی که در داخل کشور با آنها در ارتباط هستید یا کارتان به نوعی با آنها نیز مرتبط میشود، کدامها هستند؟ به طور مثال با وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در ارتباط هستید؟
** بستگی به علاقه خود آن وزارتخانه دارد و به این که کتابهای مورد نیازش در اینجا وجود داشته باشد. در واقع ما ارتباط سازمانی خاصی با وزارتخانه مشخصی نداریم.
*این کتابخانه، انتشاراتی ندارد؟
** چرا. ما نشریه اطلاع رسانی داریم که قبلاً به صورت کاغذی چاپ میشد. بعد از یک وقفه چند ماهه تصمیم گرفتیم این نشریه را به صورت نسخه الکترونیک تهیه کنیم و آن را در سایت وزارت امور خارجه قرار دهیم. این نشریه را برای اعضاء کتابخانه، محققان و همکاران وزارت امور خارجه از طریق ایمیل ارسال میکنیم. اولین شماره الکترونیکی این نشریه به زودی منتشر میشود. این اولین شماره دوره چهارم این نشریه است، سه دوره قبلی آن به صورت کاغذی چاپ شده بود. انتشار کتاب هم در برنامه ما هست. یکی از فعالیتهای این کتابخانه تولید کتابهای مورد نیاز وزارت امور خارجه است. 16 عنوان کتاب را قبلاً منتشر کردهایم. قصد داریم اصطلاح نامه علوم سیاسی را نیز تهیه کنیم که کار بزرگی است البته کتابخانه این کار را مدیریت خواهد کرد و یک گروه علمی از اساتید، محققان و متخصصان فن باید آن را انجام دهند.
* این اساتید و متخصصان فن را چگونه برای تألیف کتابهایتان انتخاب میکنید؟
** خب، بستگی به موضوع کتاب دارد. ما یک بانک اطلاعاتی از اساتید رشتههای مختلف و دانشگاههای مختلف داریم. قبلاً باید موضوع در شورای کتاب تصویب شود. کل کتابهایی که توسط وزارت امور خارجه به چاپ میرسد باید در این شورا بررسی و تصویب شود. این کتابها علاوه بر این که در کتابخانه وزارت امور خارجه مورد استفاده قرار میگیرند، در کتابفروشیها نیز توزیع میشوند و به فروش میرسند. این کتابفروشیها فعلاً شامل کتابفرورشی اختصاصی وزارت امور خارجه است و قرار است مقابل دانشگاه تهران هم یک کتابفروشی به این منظور دایر شود. تاکنون بیش از 600 عنوان کتاب توسط انتشارات وزارت امور خارجه منتشر شده که 16 عنوان کتاب را خود انتشارات کتابخانه وزارت امور خارجه به چاپ رسانده است.
* شیوه ارزیابی این کتابها بعد از تألیف آنها به چه صورت است؟ آیا هیأتی برای ارزیابی آنها وجود دارد؟
** هیأتی نیست اما ارزیابهایی در بانک اطلاعاتی ما برای موضوعات مختلف وجود دارند و شورای کتاب، کتاب تألیف شده یا ترمه شده را قبل از چاپ برای ارزیابها میفرستد و ارزیابها نظر خود را درباره آن میگویند و بعد از نظر ارزیابها اگر شورای کتاب آن را قابل چاپ دید، تصویبش میکند و برای چاپ به انتشارات میفرستد.
*بودجه سالانه کتابخانه وزارت امور خارجه برای خریداری و انتشار کتاب چه میزان است؟
** بودجه امسال این کتابخانه نسبتاً محدود شده است. بودجه خرید کتابهای لاتین از خارج از کشور حدود 20 هزار دلار تعیین شده است که سالهای قبل بیشتر از این میزان بود البته در کل بودجه وزارت امور خارجه کاهش یافته و به همان نسبت بودجه کتابخانه نیز محدودتر شده است. در زمینه انتشار هم باید ببینیم امسال کتابی به مرحلهای میرسد که بودجه نیاز داشته باشد یا نه. فعلاً کتابی را از طرف کتابخانه در دست انتشار نداریم. ما برای کتابهایی که قرار باشد تألیف شود، بودجه تألیف و تحقیق را تأمین میکنیم. بودجه مرحله چاپ و انتشار کتابها را نیز خود مرکز چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه تأمین میکند.
* خرید سال گذشتهتان چه میزان بود؟
** به میزانی که کتابهای مورد نیازمان در بازار وجود داشت خرید کردیم و مشکلی برای خرید نداشتیم. امسال هم فکر میکنم با وجود کاهش بودجه، همین میزان بودجه برای خرید کتابهای مورد نیازمان کافی باشد.
* بسیاری کتابخانه وزارت امور خارجه را کتابخانهای منحصر بفرد میدانند. نظر شما چیست؟
** خب، در واقع مجموعه کتابهای لاتین ما منحصر بفرد است چون در خارج نمایندگیهایی داریم و دسترسیمان به منابع آسانتر است و بودجه ارزی لازم را هم وزارت امور خارجه داشته و میتوانسته این منابع را خریداری کند. این کتابخانه نسبت به کتابخانه دانشگاه تهران، کتابخانه مجلس و کتابخانه ملی منحصر بفرد است. یعنی کتابخانه مجلس و کتابخانه ملی شاید خود را موظف نمیدانند که این مجموعه را تهیه کنند. کتابخانه دانشکده حقوق دانشگاه تهران موظف است این کار را انجام دهد اما امکاناتش، بودجه ارزیاش و این امکان که در خارج از کشور نمایندگیهایی داشته باشد را نداشته است.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
