شیعیان در فرانسه

علی نورایی‌یگانه
مى‌توان گفت بیشتر شیعیان جعفرى و دوازده امامى فرانسه را ایرانى ها و لبنانى ها تشکیل مى دهند. در فرانسه به غیر از 150 هزار نفر ایرانى ، بیش از 50 هزار نفر شیعه غیر ایرانى نیز وجود دارند که بیشترین آنان اهالى لبنان ، عراق ، پاکستان ، ماداگاسکار ، الجزایر و مراکش مى باشند. تعداد قابل توجهى فرانسوى الاصل هم در شهر هاى فرانسه وجود دارند که آمار دقیقى از آنان به دلیل سیاست هاى سکولاریستى دولت فرانسه در دست نیست.
از نظر رفاه مادى و اقتصادى شیعیان اهالى ماداگاسکار (خوجه هاى هندی) که در فرانسه به تجارت ، صادرات و واردات اشتغال دارند از زندگى مرفهى برخوردارند و داراى حق راى دادن در انتخابات هاى مختلف فرانسه هستند. سایر شیعیان به کار هاى آزاد اشتغال دارند و معمولا از نظر مادى و اقتصادى در رفاه نیستند.
از نظر سیاسى به دلیل لائیک بودن جو حاکم بر دولت فرانسه مجال فعالیت به شیعیان داده نمى شود. حتى شیعیان خوجه با وجود آرامش و عدم تنش در روابط شان با دولت فرانسه ، مدت چهارده سال براى اخذ مجوز ساخت مسجد تلاش کردند که سرانجام ، مجوز با عنوان انجمن - و نه به نام مسجد - صادر شد. از این رو به کلى مسلمانان فرانسه تحت فشارهاى مختلف بوده و نماینده اى در مجلس شوراى قانونگذارى نداشته و هیچ نهاد دولتى و رسمى از آنان حمایت نمى کند ؛ اما با این وجود ، از نظر اعتقادى خوجه ها بسیار متمسک به اهل بیت هستند.
مراکز عمده فعالیت شیعیان
مى توان به طور کلى مکان هاى فعالیت دینى ، اجتماعى شیعیان فرانسه را به ترتیب ذیل نام برد:
امامباره محمدى : متعلق به خوجه هاى هندى الاصل واقع در حومه پاریس ؛
محفل زینب (س): متعلق به گروهى از خوجه‌هاى واقع در حومه پاریس ؛
امامباره شاه نجف : متعلق به پاکستانى ها ؛
انجمن امام عاشورا ؛
انجمن الغدیر: متعلق به لبنانى هاى مقیم پاریس. این انجمن ، انجمنى اسلامى امامى مى باشد و بر اساس مذهب اهل بیت (ع) بنا شده است و متعهد به خط مرجعیت و ولى امر، در ضمن چارچوب شرعى که شیعیان جهان در آن حرکت مى کنند ، مى‌باشد.
اهداف این انجمن گردآورى تمام شیعیان در فرانسه حول اعتقادات تشیع اصیل و بالاترین سطح آگاهى در زمینه هاى اجتماعى ، تربیتى ، فرهنگى و غیره ... ، مشارکت در ایجاد جو و فضاى مساعد براى مباحثات و تعاملات مفید ، سازنده و مکرر میان جریان هاى مختلف شیعه و سایر فرق اسلامى جهت تشخیص مصلحت عالى اسلام و کشور مى‌باشد.
اما فعالیت هاى گروهى شیعیان فرانسه بر پایى شعایر و احیاى مناسبت هاى اسلامى به شکل دایمى در پایتخت و تعداد دیگرى از شهر ها ، احیاى شب هاى جمعه به شکل مستمر در چارچوب جلسات عبادى ، فرهنگى ، عمومى ، برگزارى دوره هاى آموزشى و درسى سالیانه در خصوص اندیشه و عقیده و فقه اسلامى به دو زبان عربى و فرانسوى ، ترجمه برخى کتب و متون اسلامى و... مى باشد.
همچنین در مورد طرح هاى آینده انجمن شیعیان فرانسه باید گفت که اولین هدف انجمن تاسیس مرکز اسلامى پیشرفته جهت فعالیت هاى شیعى اسلامى - مناسب با اهداف و طرح هاى انجمن - است. هم اکنون این مرکز داراى یک مسجد و کتابخانه عمومى ، سالن هاى تدریس و اجتماعات مى باشد. همچنین این انجمن علاقه مند است روابط نزدیک و همکارى و هماهنگى با تمام سازمان هایى که با هدف آن مشارکت دارند ، برقرار سازد.
به جز این مراکز که به صورت رسمى و با مجوز فعالیت دارند ، محافل و مجالس کوچک زیادى در پاریس و در سایر شهر ها جهت فعالیت هاى مختلف تشکیل مى گردد. البته در این میان ، ذکر انجمن اسلامى دانشجویان بورسیه کشور جمهورى اسلامى ایران نیز خالى از فایده نیست.
تنها مسجد شیعیان در فرانسه
بر اساس آمارهاى رسمى و غیر رسمى جمعیت مسلمانان فرانسه بیش از 6 میلیون نفر تخمین زده مى شوند که بیشتر این مسلمانان از شمال آفریقا به فرانسه مهاجرت کرده اند. بیشتر مسلمانان مهاجر در فرانسه ، کارگر یا کسبه مى باشند. و پیرو مذهب اربعه ( اهل سنت ) مى باشند و داراى صد ها مسجد و مصلا هستند. آنان بدون هیچ مشکلى به فعالیت هاى اسلامى مى پردازند ؛ اما شیعیان در آن جا ، در ابتداى انقلاب اسلامى محدود به برخى دانشجو ها مى‌شدند که از لبنان ، ایران ، سوریه و عراق مى‌آمدند و فعالیت آنان در حد شخصى بودکه در کنار تحصیلات خود بدان مى پرداختند تا این که کتابخانه اهل البیت در پاریس تاسیس شد و این کتابخانه بعد از این که فرانسه به تعطیل کردن مرکز فرهنگى ایران (کانون) در پاریس اقدام کرد ، پناهگاهى براى شیعیان شد. گر چه این کتابخانه در برگزارى مراسم ، به مناسبت هاى مختلف از قبیل رحلت ها ، ولادت ها و مراسم عاشورا فعالیت مى کرد و نیز اقدام به نشر برخى جزوات به زبان فرانسوى مى کرد ، ولى نتوانست به صورت یک مسجد با تمام ابعادش در آید ، تا این که سرانجام در سال 1986 میلادى ، این کتابخانه به دستور مقامات فرانسوى تعطیل شد. بعد از انقلاب اسلامى ایران بسیارى از مسلمانان اهل سنت در پى آشنایى با مذهب اهل بیت (ع) بودند و فرصت بسیار مناسبى دست داده بود تا مبلغان شیعه - عمدتا دانشجویان- شروع به دعوت این تعداد نموده و راه را در برابر آنان روشن نمایند. از جمله افرادى که در پى آشنایى با مذهب اهل بیت (ع) بودند ،گروهى از جوانان الجزایرى بودند که بیشتر آنان متولد فرانسه بوده و با خانواده هایشان در فضاى منحرف فرهنگى فرانسه زندگى کرده بودند و همین امر منجر به پشت کردن بسیارى از آنان به دین و به جا آوردن قوانین الهى گردیده بود.
وضعیت روابط شیعه و سنى در فرانسه
در خصوص روابط سنى و شیعه در فرانسه مى توان گفت این روابط حسنه است و به جز برخى از متحجران متعصب ، کوته فکر و سودجو ، وهابیت قادر نبوده بر بیشتر مسلمانان تاثیرى داشته باشد.
مانع اساسى روابط میان سنى و شیعه در این کشور ، مانع تربیتى و افکار غلطى است که در افراد پرورانده شده است. شیعیان به مساجد اهل سنت مى روند و همراه آنان نماز جماعت به جا مى آورند و روابط خوبى با اهل سنت دارند و در بسیارى از موقعیت ها و مناسبت ها هر دو طرف مواضع واحدى داشته اند ؛ مثلا در مورد مقابله با کتاب آیات شیطانى سلمان رشدى مرتد ، یا مقابله با مساله منع حجاب دختران در مدارس، چنین بود و همچنین روابط و موضع گیرى هاى مشترک بسیارى در جهت دفاع از انقلاب اسلامى یا انقلاب فلسطین یا مسلمانان بوسنى یا در کنفرانس ها و نمایشگاه ها داشته اند.
اگر چه تحجر مذهبى و رسومات تربیتى غلط سبب ظهور برخى مظاهر منفى گردیده است، لکن مى توان گفت ، شیعه در حد خودش مسئولیت سنگین رفع بسیارى از موانع میان این دو نسل را به انجام رسانیده است. اما متاسفانه فعالیت هاى شیعه در بسیارى از حالات ، به خود محدود شده است ، تاسیس حسینیه ها و مراکز برپایى شعایر حسینى و برگزارى مناسبات مخصوص به شیعیان ، امر پسندیده اى است که به تنهایى کافى نیست. ساختن حسینیه بدون ساختن مسجد کفایت نمى‌کند و اکتفا به شعایر و مراسم مخصوص شیعه بدون تلاش براى برپایى نماز جمعه و جماعت ، بسیارى از فعالیت هاى ایشان را محدود مى سازد و شمار زیادى از اهل سنت و کسانى که مى‌خواهند به اسلام رو آورند را از حضور در میان شیعیان دور مى سازند و همچنین شیعیان در این کشور بیگانه مثل بقیه کشور هاى اروپایى به شکل مطلوبى جهت عرضه تشیع و صورتى که متناسب با اوضاع و امکانات و استعداد هاى این کشور باشد تلاش نکرده اند.
اگر در امور ، مجارى طبیعى خود را طى نمایند ، مانع عمده اى بین اهل تشیع و اهل تسنن وجود ندارد. اقلیت سنى مذهب فرانسه ، رهبرى قوى ندارند ، همچنان که شیعیان فرانسه نیز این مشکل را دارند و بسیارى از رهبران و علماى آنان ، کارى بیشتر از بر پایى نماز جماعت و جمعه و روزه ماه رمضان و التزام به برخى شعایر دینى انجام نمى دهند.
پس از پیروزى انقلاب اسلامى در ایران حضور شیعیان فرانسه گسترش پیدا نمود ، لکن دستگاه هاى امنیتى فرانسه و رسانه هاى گروهى این کشور که سال هاى سال مترصد بودند که به آنان حمله کنند ، با تحت فشار قرار دادن آنان موجب تعطیل شدن بسیارى از این مراکز شدند و علاوه بر آن تعداد زیادى از کسانى که در این زمینه تلاشگر و طلایه دار فعالیت بودند ، این کشور را ترک گفتند.