کالبد شکافی یک نقطه عطف

جواد طباطبایی: حکومت قانون ابتدا در ادیان الهی جوانه زد
سیدجواد طباطبایی، پژوهشگر تاریخ و استاد دانشگاه، جریان طرح نظرمشروطه را به پیش از صدور فرمان مشروطه توسط مظفرالدین شاه مرتبط دانست.
وی با نقد نظر برخی روشنفکران مبنی بر عدم درک مشروطه توسط علمای آن عصر اظهار کرد: «فریدون آدمیت یکی از کسانی است که این نظر را ارایه داده اما در جلدهای بعدی آثارش حق بسیاری از علمای عصر مشروطه را ادا و تا حدودی نظر قبلی خود را تصحیح می‌کند.»
وی ادامه داد: «برخلاف نظر بعضی که طرح نظر مشروطه را به 10 سال قبل از صدور حکم مشروطه و یا حتی کمتر از آن نسبت داده‌اند، معتقدم فکرمشروطه خیلی جلوتر در دارالسلطنه تبریز و در اولین سفرنامه‌ها با عنوان عدالتخانه به‌کار برده شد.»
طباطبایی در ادامه یادآورشد: «در مشروطهء اول برای اولین‌بار نظام حقوق شرع را به حقوق جدید تبدیل کردند یعنی آن‌ها متوجه شده‌بودند که گرانیگاه نظام فقه است و اگر آنجا اصلاح شود بقیهء موارد اصلاح می‌شود.»
غنی نژاد:در اندیشهء اقتصادی مدرن وجود دولت شهر ضروری است
موسی غنی‌نژاد که در همایش «مشروطیت تجارب گذشته، چشم‌انداز آینده» سخن می‌گفت، از میرزاملکم‌خان به عنوان اولین کسی که مسایل اقتصادی در مشروطه را مهم دانست، نام برد و گفت: «درست و غلط بودن یک ایده به شخصیت او ربطی ندارد بنابراین من می‌خواهم تنها دربارهء ایدهء ملکم‌خان صحبت کنم تا ابهامی از این نظر برای برخی ایجاد نشود.»
وی افزود: «ملکم‌خان در نوشته‌هایش مطالبی را عنوان کرده که هنوز بحث روز ماست و از نظر او قانون تعریف دیگری داشته است اما انقلاب مشروطه آغاز نزول ایده‌های ملکم‌خان است و می‌بینیم رویکرد دیگری در قانون‌خواهی ایجاد می‌شود. در اندیشهء اقتصادی مدرن، وجود دولت شهر ضروری است زیرا تشکیل آن مستلزم واگذاری و باعث بیگانگی انسان از خود می‌شود و نتیجهء آن این‌که به قول ملکم‌خان دستگاه حاکم تقدس‌زدایی می‌شود نه به عنوان یک پدر و یک راهنما و این محدود کردن دولت به چگونگی روابط اقتصادی برمی‌گردد یعنی اگر دولت برای اقتصاد خود وابسته به مردم باشد پاسخگو می‌شود ولی در غیراین‌صورت ادعای آقایی می‌کند.»
نیلی: بلوک‌های قدرت و عدم همراهی
مسعود نیلی اقتصاددان و استاد دانشگاه که با موضوع «مشروطه ازمنظر اقتصاد سیاسی» سخنرانی می‌کرد، گفت: «رویکرد تاریخ تمدن با محوریت سیاست اجتماعی، رویکردی مبتنی بر شبیه‌سازی وقایع گذشته است و همواره یک موازنه بین رفتار سیاسی و اقتصادی افراد وجود دارد.»این استاد دانشگاه با بیان این‌که دو تحلیل دربارهء مشروطه مدنظر است، ادامه داد: «یک تحلیل مبنی بر این است که در آن عصر مردم ما خواستار دموکراسی تفکیک قوا و محدود شدن قدرت سیاسی بودند. مجلس و مطبوعات آزاد می‌خواستند. حکومت مخالف بود اما این فرآیند درنهایت منجر به تشکیل موقت مشروطه شد که با به توپ بستن مجلس به انحراف رفت.»
نیلی در ادامه با بیان این‌که رویکردی وجود دارد که به بلوک‌های عصر مشروطه و این‌که آن‌ها چگونه در کنار هم قرار گرفتند وچرا نتوانستند استمرار پیدا کنند توجه ویژه دارد، افزود: «در عصر مشروطه روحانیت به شکلی جبران ضعف حکومت می‌کرد، دولت صرفائ سربازگیری می‌کرد و مالیات می‌گرفت و مردم نیز چون خدماتی به آن‌ها ارایه نمی‌دادند، علاقه‌ای به دادن مالیات نداشتند. هم‌چنین در عصر قاجار فضای اقتصاد کلان، جغرافیای سیاسی وضعیت ضعیف وسایل ارتباط جمعی و هم‌چنین تغییر پایتخت، ناهمواری طبیعی سرزمین ایران و ضعف حمل و نقل از عوامل عمدهء ضعف در پیشرفت این مساله بود.»
سعید حجاریان: هنوز در فاصلهء معنی‌داری از معیارهای مشروطیت به سر می‌بریم
سعید حجاریان، عضو شورای مرکزی جبههء مشارکت تصریح کرد: «با گذشت صد سال از صدور فرمان مشروطیت به‌رغم افت وخیزهای موسمی هنوز در فاصلهء معنی‌داری از معیارهای مشروطیت به سرمی‌بریم.»وی دربیان دیگر دلایل عدم توفیق جنبش مشروطه در ایران را یادآورشد: «فقدان استبداد منور در ایران; در تجارب دیگر مشروطه مانند عثمانی، روسیه انگلستان، ژاپن و ... بخشی از ساختار حاکمیت مقدمتائ به رفرم اعتقاد پیدا کرده بود در روسیه قبل از مشروطه پطر و کاترین رفرم اقتصادی - صنعتی را آغاز کردند که حرکتی مستمر و موثر بود. در عثمانی نیز سلطان عبدالحمید اصلاحات اقتصادی - صنعتی گسترده‌ای انجام داد، در انگلستان انقلاب ارضی شرایط را مهیا و کرامول قدرت شاه را محدود ساخته بود. در ژاپن اصلاحات میجی شرایط را آماده کرده بود و... اما در ایران این جریان جز تلاش محدود، مقطعی و ناپایدار امیرکبیر، قائم مقام اول و دوم میرزا حسین‌خان سپهسالار که همگی نیز سرنوشتی غم‌بار یافتند، تلاش مستمری در این زمینه سابقه نداشت.»
خانیکی: رابطهء معنی‌دار توسعهء مطبوعات و ساخت قدرت سیاسی
هادی خانیکی، استاد دانشگاه و پژوهشگر گفت: «میان توسعهء مطبوعات در ایران و ساخت قدرت سیاسی رابطهء معنی داری وجود دارد، به این معنا که در دورهء قدرت سیاسی، ساخت مطبوعات توسعهیافته‌تر و در دورهء خودکامگی قدرت سیاسی، ساخت مطبوعات، توسعه نیافته تر بوده‌اند. وی که با موضوع «جنبش تلگراف» سخن می‌گفت با بیان این‌که نهضت مشروطیت ایران در وجه عام رسانه‌ای آن جنبش، «تلگراف» نام دارد، افزود: «از آن‌جا که مطبوعات در طلیعهء توجه سیاسی جامعهء ایرانی به وسایل ارتباط جمعی قرار داشتهاند در فرآیند تکوین و پیروزی مشروطیت «روزنامه» از جمله موثرترین رسانه‌ها در حوزهء سیاست و ساحت گروه‌های مرجع و سازندگان افکار عمومی به حساب می‌آید.
رحیم رییس نیا: الگو گیری انجمن‌های عصر مشروطه از کمیته‌های اعتصابات کارگری
رحیم رییس‌نیا، پژوهشگر تاریخ که درهمایش «مشروطیت، تجارب گذشته، چشم‌انداز آینده» در موضوع جریان شکل گیری انجمن‌های‌ا‌یالتی آذربایجان سخن می‌گفت، اظهار کرد: «این انجمن‌ها تشکل‌هایی بودند سیاسی که در آستانهء انقلاب مشروطیت در ایران پدیدارشدند. این نهادها براساس الگوی ساویت‌ها (شوراها) که در جریان انقلاب 1905 روسیه از کمیته‌های اعتصابات کارگری سال‌های نخست قرن بیستم روییده بودند، تشکیل شده‌اند.»وی با بیان این‌که گروه‌بندی‌های سری سیاسی و انقلابی در ایران از سابقهء طولانی‌تری برخوردار بوده وبه اعتباری ریشه در دوران پیش از اسلام دارد، افزود: «در جریان نهضت تجددگرایی نیز که خود، مقدمات انقلاب مشروطه را فراهم آورد، گروه‌هایی که ناخشنودی از نظام استبدادی و علاقه به اصلاح و نوسازی جامعه داشتند از انگیزهء بیش‌تری برای پیوستن به این گروه‌ها برخورداربودند و نقش قابل اعتنایی در سازمان‌دهی مخالفت‌ها با رژیم و هدایت و پیشبرد نهضت به سوی مشروطه‌خواهی ایفا کردند.»
فرید قاسمی: استدلال منطقی روزنامه‌نگاران در هیاهوی زمانه
سید فرید قاسمی، پژوهشگر تاریخ مطبوعات گفت: «فرآیند تندرو‌ها در مشروطه‌با نام مشروطهخواهی و یا ضدیت با مشروطه برآیند یکسانی داشتند.»
وی افزود: «از صدور فرمان تا 23 جمادی الاول 1326 ق که درگیری‌بهارستان به وجود آمد و محمد علی شاه با همراهی و همکاری روس‌ها کودتا کرد، فصل مستقلی در تاریخ مطبوعات است زیرا در این دوره که 23 ماه دوام داشت به طور متوسط هر دو سه روز یک عنوان روزنامه یا شب نامهء نو منتشر می‌شد.» قاسمی در ادامه با بیان این‌که در آن روزگار تندروی‌ها گه‌گاهی به اوج می‌رسد، گفت: «در این مقطع شماری از خردگرایان مطبوعات که عقلانیت روزنامه‌نگاران را داشتند، ماه‌ها پیش از ویرانی‌ها سعی در تنشزدایی کردند اما در هیاهوی زمانه استدلال‌های منطقی‌شان گم شد و صدایشان به جایی نرسید. بهانهء کافی برای محمد علی شاه، درباریان و متحدانشان فراهم شده بود تا این که درگیری میدان بهارستان سبب شد محمد علی شاه با همیاری و همدستی روس‌ها کودتا کند. این کودتا، پناهندگی، دستگیری و فرار شماری از روزنامه‌نگاران، غارت و آتش سوزی دفتر روزنامه‌هارا به دنبال داشت. همچنین هفت تن از فعالان روزنامه نگاری مشروطهء اول پس از توپ پرانی بهارستان و نیز سال‌های بعد جان باختند.»
عباس عبدی: وابستگی دولت به جامعه معادلات مشروطه‌را برهم زد
عباس عبدی، روزنامه‌نگار نیز در این همایش گفت: «یکی شدن دین و دولت یا نزدیک شدن آن‌ها و همچنین شرایط بین‌المللی پس از مشروطه از جمله عوامل مهمی بود که باعث شد مشروطه به خواسته‌های خود نرسد اما درحال حاضر شرایط بین‌المللی مقدم‌تراست. در جامعهء فعلی ما که از نظر سواد با گذشته قابل مقایسه نیست، هنوز وضعیت فرقی نکرده و به نظر می‌رسد پدران ما در مشروطه زمانی که به غرب رفتند تنها ظواهر صوری قانون را برداشتند اما نظام قانونمند وجوه دیگری دارد از جمله وجه مادی که باید به آن توجه شود.»این روزنامه‌نگار در ادامه با یادآوری این‌که «در زمان مشروطیت پس از تشکیل مجلس کمیسیون اصلاح ساختار اقتصادی به‌وجود آمد»، ادامه داد: «در آن زمان وابستگی جامعه به دولت بود و اساسائ مرز بین آن‌ها قابل تفکیک نبود و دلیلش این بود که طبقات اجتماعی در ایران شکل نگرفته بود بنابراین دولت عنصر اساسی جامعه به شمار می‌آمد و با وجه صوری حاکمیت قانون به وجه مادی آن در ایران توجهی نشد اما پس از مشروطه این امید می‌رفت که این قضیه حل شود و منابع مالی دولت استقلالش از بین برود، به نظر من انقلاب مشروطه اصلائ از این دیدگاه شکست نخورد و اگر به آثار بلندمرتبهء مشروطه،بیش‌تر توجه می‌شد، بسیاری از مشکلات جامعه برطرف می‌شد ، اما عنصر نفت کل این معادله را برهم زد.»