وابستگی مالی به دولت بزرگترین ضعف شبکه

*شبکهء سراسری تشکل‌های محیط زیست کشور، یکی از نخستین حرکت‌های جمعی در بین سازمان‌های غیردولتی ایران است، این شبکه بر مبنای چه نیازی شکل گرفته است؟
**سال 1378 بیست تشکل غیردولتی زیست محیطی از سراسر کشور دور هم جمع شدند و شبکهء سازمان‌های غیردولتی زیست محیطی را بنا گذاشتند. کار در حوزهء محیط زیست به فعالان این حوزه نشان داده بود که حوزهء محیط زیست عرصه‌ای نیست که یک تشکل به تنهایی بتواند فعالیت کند و یک تلاش یکپارچه را می‌طلبد، برای همین سازمان‌های غیردولتی می‌خواستند از دیدگاه‌های همدیگر مطلع شوند، مسایل و مشکلاتشان را با هم در میان بگذارند و یک خط مشی مشخصی را برای حفظ محیط زیست داشته باشند.در حقیقت تشکیل شبکه یک کار خودجوش بود و پیشکسوتان حوزهء محیط زیست سنگ بنای اولیهء آن را گذاشتند.
*تشکل‌های شهرستانی هم از اول کار حضور داشتند؟
**بله، تشکل‌های تهرانی و شهرستانی با کمک همدیگر کار را شروع کردند.
*در این سال‌ها شبکه چقدر گسترش پیدا کرده است؟
**در سال 1380 اعضای شبکه به 200 تشکل رسید و در همان سال با برگزاری یک انتخابات 15 نفر به عنوان شورای مرکزی شبکه انتخاب شدند. اعضای شورای مرکزی از مناطق مختلف کشور بودند و به خاطر داشتن شرایط و دغدغه‌های متفاوت یکسری مشکلات در بین اعضای شبکه به وجود آمد.
در آن زمان، سازمان محیط زیست به دلیل حمایت‌های مالی‌اش از شبکه، در امور داخلی شبکه هم دخالت می‌کرد و می‌گفت که برای رفع این اختلافات، شبکه‌های منطقه‌ای را تشکیل بدهید.
در سال 1382 این مساله در اساسنامه‌ای که در همایش سراسری شیراز به رای گذاشته شد، لحاظ شد.بر مبنای این اساسنامه مجمع عمومی‌عبارت بود از شورای هماهنگی هفت منطقه و قرار شد هر وقت شبکه‌های استانی تشکیل شود این‌ها هم وارد شبکه شوند. ولی در نشستی که در دولت جدید داشتیم آن‌ها گفتند ما اصلائ شبکهء منطقه‌ای را قبول نداریم و باید ساختار اساسنامه را تغییر بدهید.
* دولت گفت؟
**بله از طرف وزارت کشور این موضوع را اعلام کردند.
*مگر دولت می‌تواند برای ساختار یک شبکهء غیردولتی تعیین تکلیف کند؟
** گفتند منطقه‌ای را قبول نداریم و می‌توانید شبکه‌های استانی تشکیل دهید. یا حتی شبکهء کشوری. ولی به صورت فعلی نباید باشد.
در نتیجه شبکهء منطقه‌ای هم از نظر وزارت کشور مورد قبول واقع نشد و هیات مدیرهء شبکه که همان نمایندگان تشکل‌های هر منطقه بودند به یک عده‌ای ماموریت دادند که اساسنامهء جدید را تدوین کنند.
* سازمان‌های غیردولتی مخالفتی با این دخالت‌های دولت نکرده‌اند؟
**ما از شیراز به بعد مجمع عمومی‌نداشته‌ایم و تصمیماتی که گرفته شده است از سوی دبیران شبکه‌های استانی بوده است.
*این دخالت دولت در تعیین ساختار شبکه، چقدر به وابستگی مالی شبکه به سازمان محیط زیست باز می‌گردد؟
**خیلی زیاد. شبکه هیچ منبع مالی دیگری جز کمک‌های دولت ندارد و برای همین حتی استقلال سیاستگذاری هم نداشته است. البته سازمان محیط‌زیست حسن نیت داشته ولی یک شبکهء غیردولتی باید مستقل باشد و خط مشی‌اش را اعضای شبکه تعیین کنند.
البته دولت هم می‌تواند نظارت کند که همه چیز بر اساس قانون باشد، اما نمی‌توانیم قبول کنیم که دولت یک زمان بگوید ساختار را شبکه‌ای کنید، یک وقت دیگر بخواهد ساختار استانی شود و یا برای زمان انتخابات تعیین تکلیف کند. باید خود اعضای شبکه تصمیم بگیرند که ساختار چطور باشد و شبکه چگونه اداره شود.
*چه مقدار از هزینه‌های شبکه با حق عضویت اعضا تامین می‌شود؟
** اعضا اصلائ حق عضویت نمی‌دهند. تاکنون هم اگر نشست یا برنامه‌ای داشته‌ایم یا تجهیزاتی را برای پیشبرد کارها لازم داشته‌ایم، سازمان محیط زیست بودجه‌اش را تامین کرده است و از نظر مالی کاملائ وابسته به سازمان محیط زیست هستیم. مکان شبکهء تهران را هم سازمان محیط زیست داده بود که چند ماه پیش با تغییر مدیریت سازمان آن را از ما گرفت. این مساله یکی از نقاط ضعف شبکه است و در مجمع عمومی‌بعدی که قرار است آبان ماه برگزار شود باید برای این موضوع فکری شود تا بتوانیم شبکه را به صورت مستقل اداره کنیم.
*چه برنامه‌هایی برای این استقلال مالی پیش‌بینی کرده‌اید؟
**خوشبختانه بعد از آن که سازمان محیط زیست ما را از مکانی که دولت قبلی داده بود، بیرون کرد مجبور شدیم با قرض جای دیگری را اجاره کنیم و دنبال تامین منابع مالی باشیم. در حقیقت این مساله‌ای که پیش آمد برای ما یک فرصتی است تا روی پاهای خودمان بایستیم. ما باید در اساسنامه‌مان تجدیدنظر بکنیم و پیش‌بینی منابع مالی را هم داشته باشیم. در اساسنامه فقط آمده است کمک‌های مردمی ‌ولی باید برای تامین هزینه‌ها سازوکار مشخصی تعریف شود. از پژوهش و تحقیق گرفته تا برگزاری کارگاه‌های مختلف توانمندسازی که بشود با آن قسمتی از هزینه‌ها را تامین کرد. برای مثال سازمان محیط زیست برای تهیهء بانک اطلاعاتی تشکل‌های زیست محیطی 10 میلیون تومان به دانشگاه شهید بهشتی داده است که اگر این پروژه را به ما می‌داد هم بهتر آن را انجام می‌دادیم و هم کمکی هم به شبکه می‌شد. البته در قانون یکسری کمک‌های بلاعوض به تشکل‌ها پیش بینی شده است ولی همان کمک‌های بلاعوض هم کفاف مخارج شبکه را نمی‌کند باید به طور جدی به فکر تامین منابع مالی باشیم. چون الان فقط شبکهء تهران ماهی یک میلیون تومان هزینه برای دادن اجارهء دفتر و حقوق یک منشی و یک کارمند و خرج‌های روزمره‌اش دارد.
*اگر بخواهیم کمی ‌وارد جزییات فعالیت‌های شبکه بشویم در مورد سیستم ادارهء شبکه توضیح می‌دهید؟
**در اساسنامهء شبکه آمده است که هیات مدیره توسط مجمع عمومی ‌انتخاب می‌شود. اما در عمل این طور نشد و دبیران مناطق هیات مدیره را تشکیل دادند.
* دبیران مناطق به صورت مستقیم با رای تشکل‌های هر منطقه انتخاب می‌شوند؟
** قرار بود که ‌این طور باشد. اما در عمل در هر منطقه به یک شیوهء خاص این انتخاب صورت گرفت. مثلائ در بعضی مناطق دبیران استان‌ها دور هم جمع می‌شدند و یک نفر را از میان خودشان انتخاب می‌کردند.
*شرایط عضویت در شبکه به چه صورتی است؟ شما گفتید که 200 تشکل عضو شبکه هستند این‌ها بر اساس چه معیارهایی به عضویت شبکه پذیرفته شده‌اند؟
**در همه جای دنیا عضو کسی است که فرم عضویت پر کند و حق عضویت بدهد. اگر بخواهیم این تعریف را مبنا قرار دهیم، ما اصلائ عضو نداریم. ولی در عمل این طور است که 250 تشکل غیردولتی زیست محیطی ثبت شده‌اند و همه‌شان اعضای بالقوهء ما هستند.
* کسانی که الان در مجمع عمومی‌شرکت می‌کنند و رای می‌دهند چه کسانی هستند؟
** در اساسنامه آمده است هر تشکلی که دو سال از فعالیتش گذشته باشد و ثبت شده باشد، می‌تواند به عضویت شبکه درآید.
*یعنی اعضای فعلی شبکه فرم عضویت پر نکرده‌اند؟
**نه متاسفانه. الان باید این‌ها را ساماندهی کنیم، ولی فعلائ منتظر نظر نهایی وزارت کشور هستیم تا یک مجمع عمومی‌تشکیل بدهیم و از اعضا بخواهیم که فرم عضویت رسمی‌را پر کنند و این مساله از نو سامان‌دهی شود.
*با این وضعیت، از سال 78 که شبکه تاسیس شده و به خصوص از سال 80 که جدی‌تر فعالیت می‌کرده، چطور با اعضایش ارتباط داشته و اصلائ اعضای شبکه چطور مشخص می‌شدند؟
**من از سال‌های اول فعالیت شبکه زیاد خبر ندارم. ولی برای نشست سال 1380، سازمان محیط زیست یک لیستی به ما داد که اسم 600 تشکل در آن بود که البته خیلی از آن‌ها فعال نبودند یا اصلائ شناسایی نشدند و ما با آن‌هایی که توانستیم تماس گرفتیم و دعوتشان کردیم.
*یعنی شبکهء تشکل‌های زیست‌محیطی یک شبکهء کاملائ فراگیر بوده که همه تشکل‌ها می‌توانستند عضوش باشند و شما هم با هر تشکلی که توانسته‌اید ارتباط گرفته‌اید و برای برنامه‌های شبکه دعوتشان کرده‌اید؟
** بله، همین‌طور بوده. یک وقتی بود که به مسایل کمی اهمیت می‌دادند و می‌خواستند سازمان‌های غیردولتی گسترده و فراگیر شود و هرکس می‌آمد و می‌گفت، من تشکل زیست محیطی هستم. می‌گفتند بفرمایید. ولی الان باید شاخص بگذاریم و گزارش عملکرد بگیریم. ما برای نشست تشکل‌های زیست محیطی در کرمان می‌خواستیم یک‌سری شاخص برای دعوت از تشکل‌ها تعیین کنیم. اما از طرف سازمان محیط زیست گفتند که خانم دکتر ابتکار گفته همه را باید دعوت کنید. یک لیستی به ما دادندکه فهرست تشکل‌های زیست محیطی بود و گفتند از روی این همه را دعوت کنید. در حالی که اصلائ معلوم نبود آیا این‌ها واقعائ سازمان غیردولتی هستند یا نه؟ الان وظیفهء شبکه است که ‌این مساله را سامان‌دهی کند. به نظر من شبکه باید یک نظارتی هم بر عملکرد اعضایش داشته باشد و مشخص شود که آیا این‌ها واقعائ تشکل زیست محیطی هستند یا نه؟
*این نظارت در چه حدی مدنظرتان است؟ فقط این‌که شاخصه‌های یک تشکل غیردولتی را رعایت کنند یا موارد بیش‌تری را در نظر دارید؟
**بله، فقط در همین حد. این که چه کار می‌کند و چطور منابع مالی‌شان را تامین می‌کنند و... به ما ربطی ندارد. فقط در همین حد که آیا واقعائ سازمان غیردولتی هستند؟ آیا کاری بر خلاف منشور اخلاقی زیست محیطی انجام نمی‌دهند؟ کارهای نظارتی بر این مبنا نیست که استقلال تشکل گرفته شود. علاوه بر این در عوض این نظارت شبکه هم باید خدماتی را به تشکل‌ها ارایه کند از اطلاع رسانی و توانمند‌سازی گرفته تا اینکه اگر برای تشکلی مشکلی پیش آمد شبکه از آن حمایت کند.
*یکی از مهم‌ترین وظایف شبکه‌ها اطلاع‌رسانی و ارتباط بین اعضاست. شبکهء تشکل‌های زیست محیطی در این زمینه چه برنامه‌ای داشته است؟
**ما در شبکهء منطقه تهران، یک وب‌سایتی را راه‌اندازی کرده بودیم که متاسفانه به خاطر نداشتن بودجه نتوانستیم هزینهء شارژ سایت را بدهیم. الان هم سایت‌مان تعطیل است و دنبال راه‌اندازی مجدد آن هستیم. تمام شدن شارژ‌ اعتبار فضای اینترنتی شبکه هم همزمان با بیرون کردن ما از دفتر قبلی‌مان شد و به خاطر مشکلات مالی نتوانستیم حفظش کنیم.
*این سایت چه مدت فعال بود؟
**شبکهء تهران فروردین 83 تشکیل شد و سایت ما از خرداد 83 راه افتاد تا خرداد ماه سال جاری هم فعال بود. در تمام مدت فعالیتش هم کاملائ به روز بود و تازه‌ترین اخبار تشکل‌های زیست محیطی و برنامه‌های شبکه را انعکاس می‌داد.
*شبکهء سراسری هم وب سایت دارد؟
**خیر، شبکه سراسری و هیچ کدام از شبکه‌های منطقه‌ای فعلائ وب سایت ندارند و سایت شبکه تهران هم که فعلائ تعطیل شده است.
* در زمینهء توانمندسازی و بانک اطلاعاتی چه کارهایی کرده‌اید؟
**در شبکهء تهران کارگاه‌های توانمندسازی مختلفی در زمینهء تسهیل‌گری و حقوق محیط زیست داشته‌ایم و نشست‌های زیست محیطی برگزار کرده‌ایم. شبکه سراسری هم یک‌سری کارگاه‌های توانمندسازی با همکاری سازمان ملل داشته است که 180 تشکل در این کارگاه‌ها شرکت داشته‌اند. نشست‌های سراسری تشکل‌ها در شیراز و کرمان در سال‌های 81 و 83 هم از دیگر فعالیت‌های توانمندسازی شبکه است. البته شبکهء سراسری هنوز درگیر ساماندهی شبکه‌های منطقه‌ای و حل و فصل اختلافات و مشکلات است و نتوانسته وقت زیادی برای توانمندسازی بگذارد.
*یعنی شبکه با وجود هشت سال سابقهء فعالیت، هنوز نتوانسته مرحلهء سامان‌دهی را پشت سر بگذارد؟
**بله، چون هنوز کارها تثبیت نشده و امیدواریم با برگزاری یک مجمع عمومی در آبان ماه بتوانیم این مسایل را حل کنیم. اما آنچه که اهمیت دارد این است که شبکه وجود دارد، یک هویت حقیقی و ثبت شده دارد و مهم‌ترین شبکهء تخصصی انسجام یافتهء کشور است.
الان هشت سال است که شبکه به وجود آمده و اشکالاتی هم دارد، اما این زمان زیادی برای شکل گرفتن یک نهاد با این وسعت نیست، چون از یک طرف ما هیچ بودجهء مشخصی برای ادارهء شبکه نداریم و از طرف دیگر انتظارات در نقاط مختلف کشور با هم متفاوت است و هماهنگ کردن آن‌ها خیلی سخت است.
*یکی از کارکردهای شبکه بلند کردن صدای تشکل‌ها و قدرت دادن به آن‌هاست، شبکهء تشکل‌های زیست محیطی چقدر در این زمینه موفق بوده است؟
**نمی‌خواهم بگویم که خیلی موفق بوده است، گفتم که ‌این هشت سال بیش‌تر صرف سازماندهی شبکه شده است اما شبکهء تهران به عنوان مثال در زمینهء جنگل‌های لویزان موفق بوده به طوری که برای اولین بار در تاریخ تشکل‌ها از شهرداری شکایت کردند و شهرداری هم محکوم شد. در زمینهء جلوگیری از تعریض خیابان ولیعصر هم مخالفت‌های شبکه واقعائ موثر بوده است و این طرح فعلائ عقب افتاده، کمیتهء حقوقی محیط زیست هم تشکیل شده و به طور مرتب جرایم زیست محیطی را پیگیری می‌کند.
البته شبکه خیلی کارهای دیگر هم می‌تواند بکند. به شرطی که حداقل امکانات را داشته باشد تا مثلائ بتواند سایتش را حفظ کند یا مکانی برای خودش داشته باشد که هر وقت خواستند بیرونش نکنند وگرنه از شبکه‌ای که پول چایی‌اش را هم نداشته باشد چه انتظاری می‌رود.
*در سطح کشوری چه فعالیت‌هایی داشته‌اید؟
**در سطح کشوری فعالیت‌ها بیش‌تر در حد انتشار مقاله و بیانیه نسبت به اتفاقاتی که در حوزهء محیط زیست رخ می‌دهد، بوده است. مانند اعتراضاتی که به ساختن بزرگراه‌ها و نیروگاه‌ها بدون رعایت کردن مسایل زیست محیطی و یا بی‌توجهی به خشک شدن تالاب‌ها و از بین رفتن جنگل‌ها شده است. ولی شبکهء کشوری بیش‌تر در حال طی کردن مرحلهء تثبیت است و الان فعالیت‌ها عمدتائ در شبکه‌های منطقه‌ای و استانی متمرکز شده و تشکل‌های هر منطقه نسبت به رخدادهای زیست محیطی حوزهء خودشان حساس هستند.
*در زمینهء محیط‌زیست به غیر از این شبکه، شبکه‌های دیگری هم وجود دارد؟
** در سال‌های اخیر یک‌سری از تشکل‌ها برای راه‌اندازی شبکه‌های تخصصی در زمینهء محیط‌زیست اقدام کرده‌اند که مهم‌ترین‌شان هم شبکهء آب و شبکهء کوهستان است. اما هنوز این شبکه‌ها راه نیفتاده است و به هر حال تشکیل گروه‌های همکاری تخصصی چه داخل شبکهء سراسری و چه در کنار آن می‌تواند یک گام مثبت و رو به جلو باشد.