آزادی خرمشهر؛‌ نقطه اوج دفاع مقدس

نتایج عملیات بیت‌المقدس و بویژه فتح خرمشهر انعکاسی جهانی داشت و اخبار مربوط به این پیروزی در صدر گزارشات و تفسیرهای سیاسی و نظامی رسانه‌های گروهی جهان قرار گرفت. ناظران و تحلیل‌گران رویدادهای جنگ تحمیلی، این عملیات را بعنوان نقطه عطفی در جنگ ایران و عراق می‌شناختند و بر این امر اذعان داشتند که ایران از نظر نظامی در موضع برتری نسبت به عراق قرار گرفته است. عدم پذیرش شرایط بر حق ایران برای آتش‌بس از سوی عراق و تسامح بین‌المللی و وجود جریانات سیاسی و نظامی در منطقه و جهان، که تلاش می‌کردند تا جمهوری اسلامی ایران به حقوق حقه خود نرسد، لزوم تعقیب متجاوز و مجازات او را بیش از پیش آشکار ساخت.
روز 15 خرداد ماه سال 1361 و پس از چند روز سکوت، نیروی هوایی عراق مناطق مسکونی چند شهر از جمله ایلام را بمباران نمود و در این شهر مردم بی‌دفاع را، که به مناسبت سالگرد پانزدهم خرداد راهپیمایی می‌کردند، به خاک و خون کشید. در این روز ارتش صهیونیستی رژیم اشغالگر قدس، تجاوز گسترده خود را به جنوب لبنان و بویژه اردوگاه‌های فلسطینی آغاز کرد و روز بعد این مناطق را اشغال نمود.
روند رو به رشد پیروزی‌های نظامی ایران بر نیروهای متجاوز عراقی امری نبود که از دید دشمنان انقلاب اسلامی مخفی مانده باشد و بعد از پیروزی رزمندگان اسلام در عملیات بیت‌المقدس، موفقیت جمهوری اسلامی ایران در تعقیب متجاوز در آنسوی مرزها بسیار متحمل بود و قرائن و شواهد حاکی از ضعف نیروهای نظامی عراق در مقابله با رزمندگان اسلام بود.
تجاوز اسرائیل به جنوب لبنان رویدادی بود که می‌توانست توجه ایران اسلامی را از ادامه جنگ با عراق به سوی لبنان جلب نماید تا بدینوسیله زمانی برای تنفس و تجدید قوا برای نیروهای عراقی فراهم گردد. لذا اقدام تجاوزکارانه رژیم اشغالگر قدس به جنوب لبنان، بدون ارتباط با سرنوشت جنگ تحمیلی نبود و بی‌تردید چنین مسئله‌ای در ارزیابی‌ها و محاسبات طراحان تجاوز اسرائیل به لبنان، مدنظر قرار گرفته بود.
جمهوری اسلامی ایران بلافاصله اقدام اسرائیل در تجاوز به جنوب لبنان را محکوم کرد و اعلام نمود که در حمایت از مردم لبنان و مبارزان فلسطینی آمادگی دارد تا همه گونه کمکی را به عمل آورد. رئیس جمهوری وقت ایران طی پیامی آمادگی ایران را برای همکاری نظامی با سوریه در دفع تجاوز اسرائیل اعلام کرد. در روز 17 خرداد ماه سال 1361، تیپ 58 پیاده تکاور که در حال تغییر مکان به جبهه کرمانشاه بود به دزفول مراجعت نمود.
از نظر طراحان تجاوز اسرائیل به جنوب لبنان، جمهوری اسلامی ایران برای حمایت از مسلمانان لبنان و مبارزان فلسطین، ناگزیر خواهد بود قسمتی از توان نظامی خود را به مقابله با اقدامات تجاوزکارانه اسرائیل اختصاص دهد و ضرورت مبارزه با اسرائیل را بر ادامه جنگ با عراق مقدم شمارد و سرکوبی رژیم صدام حسین را به بعد از دفع تجاوز اسرائیل به لبنان موکول نماید. بدیهی است که هرگونه حرکتی از این مسیر، تاثیر چشم‌گیری در کاهش یا حتی توقف فشار نظامی ایران بر عراق داشت و به رژیم بغداد فرصت و امکان مناسبی می‌داد که خود را از مهلکه نجات دهد و در صورت عدم واکنش ایران اسلامی در مقابل تجاوز اسرائیل به جنوب لبنان چنین تبلیغ می گردید که جمهوری اسلامی برخلاف خط مشی اعلام شده خود مبنی بر لزوم مبارزه با اسرائیل حتی با درگیر نگاه داشتن عراق مانع از این گردیده که آن کشور به کمک سایر اعراب در مبارزه با صهیونیست‌ها برخیزد، چرا که عراق مدعی بود که آماده مقابله نظامی با تجاوز اسرائیل به لبنان است اما ادامه جنگ ایران علیه عراق مانع از این کار است و لذا عراق با توسل به این بهانه خود را از درگیری با اسرائیل معاف می‌کرد بدون آنکه از جانب سایر کشورهای عربی مورد سرزنش قرار گیرد.
تجاوز اسرائیل به لبنان همچنین ایران در فشار کشورهای همسایه و دوست خود قرار می‌داد تا برای مبارزه با تجاوز اسرائیل به جنگ خود با عراق خاتمه دهد و با قبول آتش‌بس همراه سایر کشورهای مسلمان و عرب به مبارزه با دشمن مشترک برخیزد.
در ساعت یک بامداد روز بیستم خرداد ماه رادیو و تلویزیون عراق خبری منتشر کرد مبنی بر اینکه مجلس شورای انقلاب عراق تصویب نموده است که نیروهای عراقی بدون هیچ گونه قید و شرطی ظرف دو هفته از ایران خارج و به طوریک طرفه اعلام آتش بس گردد و از هم اکنون به نیروهای عراقی دستور آتش‌بس داده شده است. در این خبر علت این اقدام،‌ فراخوان نیروهای عراق برای جنگ با اسرائیل ذکر شده بود. اما گزارشاتی که از طریق پست‌های استراق سمع و سایر منابع اطلاعاتی پس از انتشار این خبر دریافت گردید حاکی از آماده باش صددرصد نیروهای عراقی در جبهه‌ها بود.
اما حضرت امام خمینی (ره) با روشن بینی پیامبر گونه خود فرمودند و هشدار دادند که مبادا بخواهند با بازی دادن ما در مسئله لبنان، عراق را از تنگنای فعلی نجات دهند و مانع از پیروزی ایران اسلامی بر عراق شوند و لذا بایستی توجه داشت که مسئله لبنان در موضوع جنگ ایران و عراق تاثیری نداشته باشد. ایشان سپس استراتژی "راه قدس از کربلا می‌گذرد" را اعلام فرمودند.
در پی‌ رهنمودهای حضرت امام خمینی (ره)، فرمانده نیروی زمینی در جلسه توجیه گفتند:‌ ضمن اعزام نیرو به سوریه و شرکت فعال در هرگونه عملیات علیه تجاوز اسرائیل به لبنان همگام با سوریه، جنگ با عراق را نیز با سرعت و جدیت دنبال نموده و تا موقعی که عراق به شرایط ایران گردن نگذارده است در تصمیم ایران دایر بر ادامه جنگ تغییری رخ نخواهد داد و این موضوع که عراق عنوان نموده که به قصد جنگ با اسرائیل با ایران اعلام آتش‌بس می‌نماید از نظر ما جز یک عمل فریبکارانه از سر موضع ضعف و اینک خود را به شکست قطعی نزدیک می‌بیند، و نوعی اغتنام فرصت و گریختن از مهلکه چیز دیگری نیست. لذا ایران اسلامی ضمن پرداختن به مسئله لبنان و اعزام نیرو به سوریه مسئله اصلی را که جنگ با عراق است فراموش نکرده و اقدامات آماده شدن برای عملیات بدون هیچ گونه وقفه و تردیدی ادامه دارد.
روز بیست و سوم خردادماه نیروهای عراقی در ارتفاعات حمرین پرچم سفید بر افراشتند و شهر موسیان را تخلیه و به پشت مرزهای بین‌المللی و ارتفاعات حمرین عقب نشینی نمودند. قرارگاه قائم گزارش نمود قرائنی دال بر عقب نشینی دشمن در منطقه چزابه نیز مشاهده گردیده است و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ناحیه کرمانشاه اعلام کرد که نیروهای عراقی از منطقه دشت ذهاب تا پشت میله‌های مرزی بیشگان عقب نشسته‌اند.
نیروی زمینی به کلیه یگان‌های مستقر در جبهه‌ها دستور داد با مراقبت دائم از منطقه فعالیت‌های دشمن را زیرنظر قرار داده و مناطق تخلیه شده را سریعاً اشغال و ضمن حفظ تماس خود با دشمن از عقب نشینی آزادانه آنها جلوگیری نمایند.
از روز بیست و سوم تا 30 خرداد ماه هیچ گونه درگیری و فعالیتی در جبهه‌ها به جز تبادل سبک و پراکنده آتش، آن هم در بعضی از نقاط گزارش نگردید. اما جبهه قرارگاه نصر (شلمچه) از شدت آتش بیشتری برخوردار بود. گزارشات اطلاعاتی و تفسیر آخرین عکس‌های هوایی همه حاکی از تقویت نیروهای دشمن در شلمچه، پاسگاه کیلومتر 25، کوشک و طلایه قدیم بود و تجزبه و تحلیل فعالیت‌های دشمن در این منطقه نشان از تقویت نشان و تحکیم هر چه بیشتر پدافند در شرق بصره چه از نظر نیرو و چه از نظر ایجاد موانع و توسعه مواضع می‌داد.
در ساعت 2000 روز 30 خرداد ماه صدام حسین رئیس جمهور عراق در یک سخنرانی طولانی رادیو و تلویزیون در بغداد اعلام نمود که رژیم این کشور در آستانه تشکیل اجلاس سران کشورهای غیر متعهد در بغداد، به منظور نشان دادن حسن نیت خود در خاتمه دادن به جنگ با ایران و همچنین آمادگی برای مبارزه با اسرائیل از تاریخ 31 خرداد ماه ظرف مدت ده روز نیروهای خود را از خاک ایران خارج خواهد کرد.
صدام حسین در سخنان خود به قصد فریب مردم عراق از واقعیت جنگی که او و رژیم حاکم بر بغداد آتش آن را برافروخته بودند ریاکارانه به تحریف حقایق پرداخت و تلاش نمود شکست‌هایی را که در میدان‌های جنگ تحمل کرده و انهدام و عقب رانده شدن نیروهایش را در خوزستان به عنوان یک عقب نشینی تاکتیکی و نشان دادن حسن نیت برای آتش‌بس و مقاصد صلح‌طلبانه توجیه کند. پس از پایان سخنرانی صدام حسین که از رادیو و تلویزیون عراق پخش می‌شد نیروهای عراقی در سراسر جبهه شروع به تیراندازی هوایی با سلاح‌های سبک و شلیک گلوله‌های منور کردند تا بدینوسیله شادی خود را از اعلام آتش‌بس دروغین نشان دهند.
روز بعد فرمانده نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران در یک جلسه توجیهی که برای فرماندهان یگانها در قرارگاه کربلا تشکیل شد ضمن اعلام این مطلب که جنگ هنوز پایان نگرفته است دستور داد در صورت عقب‌نشینی دشمن به پشت خطوط مرزی و تا زمانی که اقدام خصمانه‌ای از طرف نیروهای عراقی به عمل نیامده است از اجرای آتش درگذر خط مرزی خودداری گردد. اما فعالیت‌های دشمن در داخل خط مرز و مناطق اشغالی باقی مانده بایستی کماکان تحت مراقبت مداوم قرار داشته و این فعالیت‌ها به شدت سرکوب شوند و یگانها ضمن حفظ تماس خود با دشمن مواضع تخلیه شده را سریعاً اشغال نمایند.
عقب نشینی عمومی یگانهای دشمن که ظرف ده روز گذشته مقدمات آن فراهم شده بود از روز 31 خرداد آغاز شد و اکثر مناطق اشغالی تخلیه گردید. عقب نشینی عراق یک عقب نشینی کامل و در حقیقت به پشت خط مرز نبود بلکه نیروهای دشمن علی‌رغم تبلیغات و سر و صدای بسیار در این مورد نه تنها پاره‌ای از مناطق اشغالی را کماکان حفظ نمودند بلکه در سایر نقاط، هم روی خط مرز و یا اندکی جلوتر مستقر شده و مناطق وسیع مرزی را به این ترتیب با آتش و دیده‌بانی تحت کنترل قرار دادند که این عمل با عقب‌نشینی به مفهوم واقعی آن مغایرت داشت. مناطق عمده‌ای که عراق در این عقب‌نشینی کماکان در اشغال خود نگه داشت در جبهه غرب عبارت بودند از ارتفاعات آهنگران، خسروی، نفت شهر، منطقه مهران و در جبهه جنوب فکه و شلمچه.
عقب نشینی تقریباً عمومی عراق از مناطق اشغالی خود در ایران، نه به منظور آماده کردن نیروهایش برای جنگ با اسرائیل و دفاع از لبنان بود و نه برای حسن نیت در آستانه اجلاس سران کشورهای غیرمتعهد، بلکه علت واقعی آن بود که متجاوز برآورده نموده بود که ادامه توقف نیروهایش در خاک ایران دیر یا زود به انهدام آنها منجر خواهد گردید و این درسی بود که از نحوه عملکرد نیروهای عراقی در نبردهای ثامن الائمه، طریق القدس و فتح المبین آموخته و در نبرد بیت المقدس با تلخی بسیار به این واقعیت پی برده بود، در واقع عراق با عقب‌نشینی و امید به آتش‌بس درصد برآمده بود که از انهدام بیشتر نیروهای خود در این جنگ جلوگیری نماید.
با عدم قبول شرایط عادلانه جمهوری اسلامی از سوی عراق برای خاتمه به جنگ، تبادل آتش و درگیری‌ها که فروکش کرده بود مجدداً شدت یافت و سرانجام روز 22 تیرماه سال 1361 و درست دو ماه بعد از نبرد بیت‌المقدس، نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران، عملیات طرح‌ریزی شده کربلا 4 را با نام نبرد رمضان در شرق بصره آغاز کردند.
قرارگاه کربلا به منظور جلوگیری از هرگونه غافلگیری به یگانهای خود در سراسر جبهه دستور داد کاملاً مراقب و هوشیار بوده و هرگونه قراینی دال بر آتش بس را در منطقه، یا عقب نشینی نیروهای عراقی مشاهده نمودند سریعاً‌ گزارش نمایند. بنابر گزارشات دریافتی از یگانها، از ساعت ده وسی دقیقه بامداد روز بیستم خرداد آتش توپخانه دشمن قطع گردید.
فردای آن روز، نیروی زمینی طی دستورالعملی، در زمینه مقاصد اصلی عراق از اعلان آتش‌بس یکطرفه به کلیه یگانها هشدار داد. این پیام برای پایان دادن به ابهامات و شایعات و تصوراتی در زمینه آتش‌بس و ختم احتمالی جنگ در میان رزمندگان جمهوری اسلامی به وجود آمده بود، به شرح زیر منتشر گردید:
"از بررسی مسایل سیاسی چنین استنباط می‌گردد که آمریکا و حکومت‌های ارتجاعی منطقه برای نجات صدام، نقشه حیله‌گرانه‌ای طرح نموده و مرتباً خروج نیروهای عراقی را از مرزهای ایران عنوان می‌نمایند و اسرائیل نیز به منظور همکاری با آنان اقدام به حمله به لبنان را نموده و با این عمل می‌خواهند میلیونها دلار خسارت وارده به کشور جمهوری اسلامی ایران و خون هزاران شهید را پایمال نمایند ولی غافل از این امر هستند که ایثارگران ایرانی نه تنها فریب این گونه دسیسه کاریها را نخورده بلکه ضمن آزادی فلسطین نیز پیشقدم خواهند بود. علیهذا دستور فرمایید ضمن ابلاغ مراتب فوق به فرد فرد پرسنل و اعلام اینکه هنوز جنگ پایان نگرفته است، یگانها با آمادگی کامل موارد زیر را مورد توجه خاص قرار داده و اخبار و اطلاعات غلط و فریبنده بیگانه در آمادگی رزمی آنان تأثیری نگذارد.
1- یگانهای مستقر در مناطق عملیاتی قرارگاه کربلا، قرارگاه قائم آل محمد (ص)، و قرارگاه جنوب ضمن پدافند از مواضع متصرفی، آمادگی اجرای تک برای تأمین خط مرز در منطقه کوشک، طلایه، شلمچه و فکه را داشته باشند.
2- یگانهای مستقر در منطقه غرب ضمن گزارش هرگونه جابه‌جایی، آمادگی اجرای طرح‌های پیش‌بینی شده را بنا به دستور داشته باشند و از فعالیت ضدانقلاب در منطقه جلوگیری نموده و طرح‌های پاکسازی مناطق مربوطه را اجرا نمایند.