مراحل امر به معروف و نهی از منکر

موضع و عکس العملی که ما در مقابل کارهای خوب و بد (معروف و منکر) داریم . سه مرحله دارد و مراحل امر به معروف و نهی از منکر هم در یک تقسیم بندی به این سه مرحله تقسیم میشود :
1 ـ مرحله قلبی
2 ـ مرحله زبانی
3 ـ مرحله عملی
منظور از « مرحله قلبی » اینست که ما نسبت به کارهای زشت یا شایسته از نظر حالت درونی و احساس قلبی بی تفاوت نباشیم . مثلا از کارهای خوبی همچون : عبادت ایثار عدل تقوا توبه نوعدوستی تواضع جهاد و... خوشمان بیاید و این اعمال و صفات و دارندگان آنها را دوست بداریم و برعکس از اموری مانند : گناه دروغ تقلب نیرنگ مردم آزاری بی نمازی بی حجابی بی تفاوتی حسد بخل بی ادبی و... بدمان بیاید و دارندگان اینها را هم دوست نداشته باشیم .
مرحله بالاتر که « مرحله زبانی » است آنست که با زبان و گفتار طرفدار و تبلیغ کننده خوبیها و خوبان باشیم و نسبت به بدی ها و گناهکاران و تخلف ها و منکرات اعتراض کنیم .
مرحله سوم که « مرحله عملی » است و بالاتر از آن دو آنست که انسان با عمل و اقدام خویش در راه نشر خوبی ها و گسترش صفات و کارهای نیک و اجرای احکام دین بکوشد و نیز عملا جلوی مفاسد و زشتی ها و انسانهای خطاکار و اعمال خلاف و گناه را بگیرد.
البته اقدام زبانی و عملی شرایط و مراتبی دارد که در بخشی دیگر به آنها اشاره می شود.
انکار و مرحله قلبی نیز به شکلی باید نمود پیدا کند. یعنی اگر از کار زشت یا انسان مجرمی بدمان میآید این ناخوشایندی و عدم رضایت را با نگاه قیافه طرز برخورد نشان دهیم .
کمترین مرحله امر به معروف و نهی از منکر همان مرحله قلبی است . اگر به کار ناپسندی که انجام میگیرد در دلمان راضی باشیم ما نیز در همان گناه شریکیم . خداوند در قیامت کسانی را عذاب می کند که برخی گناهان را مرتکب نشده اند ولی چون دیگران انجام می داده اند و آنها هم راضی به کار آنان بودند به همان خاطر عذاب می بینند.
امام علی (ع ) فرموده است :
« الراضی بفعل قوم کالدا خل فیه معهم ... » (1 )
هر کس به کار جمعی راضی باشد مثل آنست که همچون آنان در آن کار داخل بوده است .
این مساله در کارهای نیک هم مطرح است . اگر انسان نیکان را دوست بدارد و به کارهای شایسته دیگران راضی باشد پاداش می برد.
اگر کسی نتواند باعمل و اقدام جلوی مفاسد را بگیرد باید با زبان اعتراض و نهی کند. اگر امکان یا زمینه نهی از منکر زبانی هم نیست حداقل در دل از کارهای ناشایست دیگران ناراحت و ناخشنود باشد و اگر این راهم نداشته باشد مرده ای زنده نماست .
حضرت علی علیه السلام در حدیثی به طور مفصل این سه مرحله را بیان می کند و در پایان میفرماید :
« من ترک انکار المنکر بقلبه و یده و لسانه فهو میت بین الاحیا » (2 )
کسی که منکر و فساد را با هیچیک از قلب و دست و زبان انکار نکند او مرده ای میان زندگان است !
تذکر
در حکومت اسلامی آنجا که جلوگیری از گناهان و فسادها جز با مرحله عملی و اقدام و برخورد ممکن نباشدو نهی از منکر به زدن و زخمی کردن و درگیری و کشتن و امثال اینها بیانجامد در این گونه موارد باید نظام اسلامی و توسط مقامات مسئول و مراکز مربوط انجام گیرد که به هرج و مرج اجتماعی کشیده نشود.
همچنین اگر جلوگیری از فساد و گناهی جز با دخل و تصرف در اموال دیگران یا وارد کردن برخی ضررها انجام نشود سرسری نمی توان اقدام کرد و نیاز به اذن از مراکز مسئول و مربوط دارد.
البته در مواردی مثل اینکه کسی می خواهد دیگری را بکشد یا خانه ای را آتش بزند یا شراب بنوشد یا از خانه ای به قصد دزدی بالا رود می توان اقدام به جلوگیری کرد و اقدام کننده را از عمل منکر بازداشت .
کیفیت این مسائل نیاز به توضیحات بیشتری دارد و موارد مختلف آن احکام گوناگونی دارد که در این خلاصه نمی گنجد. برای توضیح بیشتر به رساله حضرت امام (ره ) فصل مربوط به امر به معروف و نهی از منکر و دفاع مراجعه کنید) (منبع : امر به معروف و نهی از منکر جواد محدثی )