فدرالیسم درمان عراق نیست

ترجمه: نادر مازوجی
مساله فدرالیسم و ایجاد نظام فدرالی در عراق پس از حمله نیروهای ائتلاف به رهبری آمریکا به این کشور، به یک موضوع مهم و مورد بحث در میان محافل و جریان های سیاسی مختلف عراق تبدیل شده است و به ویژه کردهای این کشور نه تنها آغازگر این بحث بوده ، بلکه به شدت بر این موضوع تاکید می کنند . در این میان اختلافاتی در خصوص بین گروه ها و احزاب عراقی وجود دارد که موجب تاخیر در پرداختن به این موضوع به صورت رسمی شده است . برخی از گروه های داخلی عراق و حتی بسیاری از کارشناسان عرب ، ایجاد نظام فدرالی را برای ثبات عراق و خروج از هرج و مرج کنونی در این کشور مفید می دانند . آنها معتقدند در شرایطی که هرج ومرج و فقدان امنیت و خدمات اجتماعی در مناطق عربی عراق به اوج خود رسیده ، منطقه کردستان این کشور که از نظام فدرالی برخوردار است ، در امنیت ، ثبات و شکوفایی اقتصادی به سر می برد. تردیدی نیست که در نظام فدرالی ، دیگر حکومت مرکزی قدرت واحد نیست ،بلکه قدرت و اختیارات میان حکومت های محلی یا ایالت ها تقسیم می شود و دموکراسی تقویت شده و همه مردم از مزایای یکسان برخوردار می شوند.
کشورهایی همچون ایالات متحده ، کانادا ، انگلیس ، آلمان ، سوئیس ، اتریش ، هند ، مالزی ، استرالیا و غیره دارای نظام فدرالی هستند . در کشور های عربی این نوع نظام پا نگرفته و تنها امارات متحده عربی دارای نظام اتحاد فدرالی است .
گروه‌های مخالف نظام فدرالی در عراق مخالف وجود این نظام در منطقه کردستان که مردم آن در دوره دیکتاتوری صدام متحمل ستم‌های زیادی شده اند، نیستند، اما این بحث را مطرح می‌کنند که آیا نظام فدرالی در مناطق عربی عراق موجب ایجاد امنیت و شکوفایی می‌شود؟
بدون تردید باید گفت که اکنون زمان مناسبی برای طرح چنین قانونی نیست. مردم عراق وارث انبوهی از مشکلاتی هستند که طی قرن‌ها از سوی حکومت‌های مستبد بر آنها تحمیل شده است و لذا نمی‌توان تمام این مشکلات را با عصای سحرآمیز فدرالیسم و یا در زمانی کوتاه از میان برداشت.
عرب‌های عراق به سنی و شیعه تقسیم می‌شوند، اما این تقسیم‌بندی دلیل اصلی خشونت‌های کنونی رایج در این کشور نیست، همچنین اختلافات مذهبی در این کشور چیز جدیدی نیست، زیرا این مساله نیز طی 14 قرن گذشته وجود داشته است، بنابراین مطرح کردن موضوع فدرالیسم در شرایط کنونی نه تنها بحث‌برانگیز و موجب اختلاف می‌شود، بلکه به زیان مصالح ملی عراق است و ضرورت دارد تا زمان اثبات اوضاع عراق ، آرام شدن شورشیان و بازگشت اعتماد میان مردم این کشور، بحث نظام فدرالی به تعویق افتد. دامن زدن به بحث نظام فدرالی در شرایط کنونی پیچیده عراق به منزله ریختن نفت روی آتش است، به ویژه اینکه اعراب سنی این کشور به شدت با آن مخالفند و معتقدند هدف از آن فروپاشی عراق و سیطره شیعیان بر ثروت‌های کشور و جدایی شمال و جنوب عراق از یکدیگر است، در چنین شرایطی ضروری است که از هر مساله بحران‌آفرین در وضعیت عراق دوری شود به خصوص اینکه در حال حاضر زبان رایج در این کشور، زبان طایفه گری است. در خواست برای ایجاد نظام فدرالی یکی در مثلث شیعی و دیگری در مثلث سنی در عراق، کمک به تثبیت و تحکیم نظام طایفه ای است، چنانکه این مساله می تواند موجب تجزیه عراق به ایالت‌ها و کانتون های طایفه ای ضعیفی شود که توانایی رویارویی با کوچکترین خطرات را نداشته باشند. بنابر این عاقلانه‌ترین کار در شرایط کنونی این است که خواست نظام فدرالی به تعویق افتد و پاسخگویی به بسیاری از مشکلات دیگر از جمله امنیت، فراهم کردن خدمات اجتماعی، بازسازی عراق و سازمان های مدنی آن و تشکیل یک کشور دموکرات، با ثبات و شکوفا در اولویت قرار گیرد.
دلایل هرج و مرج و خشونت در عراق چیست؟
برخی معتقدند ایجاد نظام فدرالی در عراق داروی نجات دهنده تمام مشکلات مردم عراق و بهترین راه حل برای پایان دادن به هرج ومرج موجود در مناطق عربی عراق است، گویی دلیل این هرج ومرج و خشونت های موجود در عراق، تمرکز حاکمیت در دست قدرت مرکز است، همچنین گویی خشونتی که از زمان سقوط بت حزب بعث در عراق آغاز شده تنها ناشی از اختلافات مذهبی است و چنانکه برخی معتقدند، فقط نظام فدرالی می تواند این مشکلات را ریشه کن کند، اما واقعیت این است که اینگونه نیست، زیرا نه امنیت نسبی در کردستان عراق، تنها به دلیل وجود نظام فدرالی است و نه هرج و مرج و خشونت موجود در مناطق عربی به دلیل عدم وجود این نظام و تمرکز حاکمیت در قدرت مرکزی است، بلکه بر خلاف این موضوع ، دو عامل یعنی ضعف دولت مرکزی و دامن زدن به اندیشه فدرالیسم در جنوب عراق موجب خشونت های روز افزون در این کشور شده است.
دلایل خشونت در مناطق عربی و ثبات در کردستان عراق چیست؟
دلیل انفجار خشونت در عراق، ستم‌های زیادی است که مردم این کشور طی هزاران سال متحمل شده اند و این ستم ها در زمان دیکتاتوری صدام که سه دهه به طول انجامید به اوج خود رسید ، به خصوص در زمانی که تحریم های اقتصادی بین المللی ، مردم عراق را که در کرامت و بزرگی زبانزد بودند ، خوار و زبون کرد . بدیهی است هر ملتی که تحت این چنین ظلم ، سرکوب و خواری قرار گیرد، انبوهی از خشونت و خشم آن را فرا می گیرد و منتظر لحظه مناسبی می شود تا این خشونت را منفجر کند و لذا زمانی که از زیر یوغ نظام ستمگر رها شد ، همچون آتشفشانی فوران می کند تا جایی که آتش آن، تر و خشک را با هم می سوزاند و نمی توان این آتشفشان را تا زمانی که همه جا را فرا نگرفته، خاموش کرد.
انتساب خشونت به دشمنی میان شیعه و سنی، اشتباهی فاحش و ناشی از نیاز به ایجاد چنین تفسیرهایی است. مردم کردستان عراق نیز جدا از دیگر مردم این کشور نیستند، چنانکه این ملت نیز طی سالیان گذشته هر از چند گاهی در اشکال مختلف همچون کودتاها و انتفاضه های مسلحانه بر ضد دولت مرکزی منفجر می شدند و خشم و خشونت خود را در اعتراض به حاکمان مختلف عراق بروز می دادند. کردهای عراق اگر چه پس از تلاش ها و اعتراضات مستمر خود توانستند در سال 1991 از حکومت صدام حسین جدا شوند و به یک خودمختاری شبه مستقل برسند ، اما این بار آتش خشونت های داخلی میان کردها شعله ور شد چنانچه منجر به ایجاد جنگ داخلی و قربانی شدن هزاران کرد شد . این انفجار منجر به تقسیم کردستان به دو کردستان و دو دولت کرد شد ، یکی به رهبری جلال طالبانی که مقر آن در سلیمانیه و دیگری به رهبری مسعود بارزانی که مقر آن در اربیل است و کردستان عراق از آن زمان تاکنون در این تقسیم بندی مانده اند ، اما اگر کردستان عراق در حال حاضر از امنیت ، آرامش و شکوفایی اقتصادی برخوردار است ، تنها به دلیل وجود نظام فدرالی نیست ، بلکه به این دلیل است که کردهای عراق در زمان رهایی مردم از حاکمیت حزب بعث ، انبوهی از خشم و خشونت نبودند .
تقسیم مناطق عربی عراق به نظام فدرالی ، هرج و مرج موجود را نه اکنون و نه در آینده سامان نمی بخشد ، بلکه آن را وخیم تر می کند ، چرا که نگرانی اعراب سنی از ایجاد نظام فدرالی ، در جنوب عراق و احتمال محرومیت آنها از ثروت های این کشور یکی از دلایل وخیم تر شدم اوضاع عراق است .
اگر در عراق بحث سنی و شیعه مطرح نبود قطعا مساله دیگری برای درگیری و خشونت مطرح می شد ، چنانکه در کردستان دیده شد و در حالی که این منطقه اختلافات مذهبی و نژادی نداشتند و تمام کردها مسلمان و شافعی مذهب هستند ، اما درگیری در میان آنها با توجیهات دیگری همچون تقسیم حزبی و منطقه ای و اختلاف بر سر واردات گمرکی وجود داشت .
مشکل کنونی عراق بر سر وجود شیعه و سنی در این کشور نیست ، زیرا در حالی که برخی رسانه های عربی بزرگ نمایی کرده و عوامل کشتار شیعیان در عراق را اعراب سنی معرفی می کنند ، خود اعراب سنی نیز قربانی تروریست ها و افراد ناشناس می شوند و آخرین مورد آن حمله وحشیانه گروهی تروریست به یک مدرسه در شهر سنی نشین رمادی بود که پس از کشتن معلم یکی از کلاس ها ، سر وی را از بدنش جلوی چشمان دانش آموزان جدا کردند . بنابر این می توان گفت که قربانیان از تمام مذاهب از جمله شیعه و سنی هستند و روشن است که خشونت ها به دلیل اختلافات مذهبی نیست ، بلکه همانطور که گفته شد ناشی از منفجر شدن خشم مردمی است که سال ها تحت ستم و ظلم حاکمان فاسق بوده اند .
نمونه‌هایی از انفجار خشونت پس از فروپاشی نظام‌های ستمگر
آن چنان که تاریخ نشان داده هرج و مرج با انقلاب های بزرگ در دنیا همچون انقلاب فرانسه ، انقلاب بلشویکی در روسیه و انقلاب 14 تموز در عراق همراه بوده است . همچنین می توان در مورد خشونت پس از سقوط نظام های استبدادی به کشور سومالی اشاره کرد . در سومالی پس از آنکه « محمد زیاد باره » دیکتاتور این کشور با مرگ طبیعی از دنیا رفت ، هرج و مرج و خشونت به مدت 15 سال سراسر این کشور را فرا گرفت چنانکه طی این جنگ داخلی هزاران نفر در این کشور کشته شدند .
مثال دیگر در این خصوص وجود هرج ومرج پس از فروپاشی کشور های سوسیالیستی در اروپای شرقی بود . در آلبانی پس از سقوط نظام کمونیستی استالینی هرج و مرج بی سابقه ای کل کشور را فرا گرفت، چنانکه مردم با حمله به پادگان ها و انبارهای اسلحه اقدام به سرقت سلاح می کردند .
نتیجه‌گیری
در پایان این بحث می توان اینگونه نتیجه گرفت که : اولا ، دلیل اصلی خشونت های رایج در عراق ، نتیجه ستم و خواری مردم این کشور طی سالیان گذشته است .
ثانیا ، فروپاشی سریع دولت بعث عراق ، عدم حاکمیت قانون ، ضعف دولت جدید و وجود دشمنان دموکراسی در عراق و خارج از آن ، عوامل وخیم تر شدن اوضاع هستند . ثالثا فرو پاشی سومالی و تجزیه حکومت آن به دلیل خروج آمریکا از این کشور بود ، لذا خروج فوری نیروهای چند ملیتی از عراق نیز قبل از سامان بخشیدن وضعیت آشفته آن ، وضعیت سومالی را تکرار خواهد کرد .
رابعا ، وجود نظام فدرالی در شرایط کنونی در مناطق عربی عراق نه تنها کمکی به حل مشکل موجود نمی کند ، بلکه شرایط را بدتر نیز خواهد کرد .