نگاه پوتین به آفریقا

علی تتماج
در ادامه تلاش‌های مسکو برای احیاء قدرت و گسترش فعالیت‌ها در عرصه بین‌المللی، پوتین برای دیداری رسمی به اروپا و آفریقا سفر می‌کند تا گامی برای تحقق این مهم باشد.
الف ـ سفر به اروپا: پوتین در اولین مرحله از سفر دوره‌ای خود، به یونان وارد خواهد شد. این اقدام پوتین را با چند هدف می‌توان ارزیابی کرد: اولا بحران یونان و ترکیه وارد مرحله جدیدی گردیده که روسیه با حل آن می‌تواند بار دیگر قدرت منطقه‌ای خود را به نمایش گذارد ثانیا آمریکا در یونان و بلغارستان در حال احداث پایگاه نظامی می‌باشد، این اقدام مغایر با اهداف روسیه قلمداد می‌شود لذا پوتین در این سفر تلاش خواهد داشت تا این کشور را از این اقدام منصرف کند تا از پیامدهای آن برای خود و اقمار گذشته‌اش جلوگیری کند. ثالثا یونان و حل بحران آن با ترکیه می‌تواند راهکاری باشد برای عضویت سریع‌تر روسیه در اتحادیه اروپا. بر این اساس سفر اول پوتین به یونان را می‌توان گامی مهم برای تحقق اهداف روسیه در قبال اتحادیه اروپا و نفوذ آمریکا در اروپای شرقی دانست که چالش میان دو قدرت را افزایش خواهد داد.
ب ـ سفر به آفریقا: ولادمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه در راس هیاتی بلندپایه از قاره آفریقا دیدار می‌نماید. براساس گزارش‌های منتشره پوتین در این سفر دوره‌ای از آفریقای جنوبی و مراکش و الجزایر دیدار خواهد داشت. بر این اساس و با توجه به سیاست‌های روسیه و تحولات آفریقا، رویکرد روسیه و آفریقا را از چند بعد می‌توان مورد ارزیابی قرار داد:
1ـ یکی از ابعاد سیاست خارجی مسکو، کسب منابع اقتصادی جدید در اقصی نقاط جهان می‌باشد. در این چارچوب آنها دو هدف را پی‌گیری می‌نمایند اولا کسب بازارهای جدید برای تولیدات خود بویژه در زمینه نظامی و صنایع مادر ثانیا دست‌یابی به منابع انرژی ارزان قیمت و دائمی بویژه اورانیوم. با توجه به اینکه آفریقا از نظر صنعتی در جایگاه پایین قرار دارد از سوی دیگر دارای ذخائر انرژی فراوانی خصوصا اورانیوم می‌باشد، مسکو برای تحقق این اهداف گرایش به کشورهای آفریقایی را در دستور کار قرار داده است. البته این نکته قابل ذکر است که روسیه برای مبدل شدن به مرکز غنی‌سازی اورانیوم تلاش می‌کند که آفریقا می‌تواند تامین‌کننده بخش عمده‌ای از اورانیوم مورد نیاز برای اجرای این سیاست باشد. در نقطه مقابل آفریقا نیز خواستار آن می‌باشد که روسیه امکانات خود را برای صنعتی شدن این قاره در اختیار آنها قرار داده تا آنها نیز در این زمینه جایگاه جهانی کسب نمایند.
2ـ بررسی پرونده هسته‌ای ایران از دیگر اهداف سفر پوتین به آفریقای جنوبی و الجزایر می‌تواند قلمداد گردد. پوتین در حالی به این کشورها وارد می‌گردد که اولا پرونده هسته‌ای ایران وارد مرحله حساسی گردیده که عرصه رقابت بازیگران در آن را فعال‌تر نموده است ثانیا آفریقای جنوبی و الجزایر از اعضای غیرمتعهدها و حاضران در جمع شورای حکام می‌باشند، لذا می‌توان گفت که یکی از ابعاد سفر پوتین اقدامی برای بررسی پرونده هسته‌ای ایران و هماهنگی بیشتر با این کشورها در قبال آن می‌باشد که می‌تواند در روند پرونده تاثیرگذار باشد.
3ـ سیرتحولات بین‌المللی حکایت از نگرش جدید بازیگران جهانی به آفریقا دارد. امروزه بسیاری از قدرت‌های جهانی برای حضور در آفریقا فعال گردیده‌اند بگونه‌ای که این قاره را می‌توان مرکز جدیدی برای رقابت‌های قدرت‌های بزرگ دانست. چین، آمریکا، اتحادیه اروپا، ژاپن و توجهات خاصی به منطقه مبذول داشته‌اند که موجب دیدارهای مکرر مقامات بلندپایه این کشورها از آفریقا گردیده است. در چنین شرایطی و با توجه به اینکه روسیه نیز خواستار حرکت در کنار سایر بازیگران و کسب مناطق نفوذ جدید می‌باشد، پوتین با حضور در آفریقا تلاش دارد تا بر اهمیت این منطقه برای سیاست خارجی مسکو تاکید کند تا گامی برای مقابله با سایر بازیگران برداشته شود.
4ـ با توجه به تشدید بحران‌های امنیتی در آفریقا که بحرانی انسانی را در پی داشته است، بسیاری از بازیگران جهان تلاش دارند تا با برقراری ثبات در این منطقه خود را بازیگری فعال در تحقق صلح و امنیت جهانی معرفی نمایند که مسلما در جایگاه جهانی آنها تاثیرگذار خواهد بود. بر این اساس روسیه نیز با حضور در این منطقه و بررسی تحولات آن سعی دارد تا به راه‌حلی برای حل بحران آفریقا دست یابد تا این سیاست را نیز محقق سازد. در همین حال مسکو که عضو کشورهای صنعتی می‌باشد با حضور در آفریقا تلاش تازه‌ای را برای اجرای تعهدات این نهاد به نمایش می‌گذارد در حالی غرب در این زمینه کوتاهی کرده است.
5ـ آنچه در روابط مسکو با واشنگتن مشهود است آغاز جنگ سرد دوباره (به صورت پنهانی) میان آنها می‌باشد.
هر چند دو کشور در ظاهر تحرکاتی برای این مقوله ندارند اما در بعد سیاسی این سیاست اجرا می‌گردد. در این زمینه روس‌ها برای ایجاد جبهه واحد در برابر آمریکا به توسعه مناسبات با آمریکای لاتین، کشورهای خاورمیانه (سازمان کنفرانس اسلامی، اتحادیه عرب، شورای همکاری خلیج‌فارس) ایجاد تشکل‌های منطقه‌ای مانند شانگ‌های روی آورده‌اند بنابراین دیدار پوتین از آفریقای جنوبی که مرکز اتحادیه آفریقا قلمداد می‌شود را باید گامی دیگر برای ایجاد هم‌پیمانی جدید در برابر آمریکا دانست، بویژه اینکه موج غرب ستیزی در کشورهای این قاره افزایش یافته که می‌تواند راهگشایی برای حضور موثر روسیه در منطقه باشد.
بر این اساس می‌توان گفت که دولتمردان مسکو با گرایش به آفریقا تلاش دارند تا ضمن توسعه منطقه نفوذ از ظرفیت‌های منطقه برای مقابله با آمریکا بهره‌برداری نمایند. با این وجود این نکته قابل ذکر است که بحران‌های اقتصادی روسیه و معطوف بودن آن به حفظ اقمار گذشته، نیاز گسترده آفریقا به کمک‌های بین‌المللی و حضور گروه‌های شبه‌نظامی و جدایی‌طلب در منطقه که از سوی آمریکا و غرب تجهیز می‌گردند مانع از آن می‌‌شود که روسیه بتواند به طور گسترده در قاره آفریقا فعالیت نماید. با این وجود این سفر را می‌توان گامی جدی برای حضور در عرصه بین‌المللی برای مسکو دانست که مسلما در عملکرد سایر بازیگران جهانی در تحولات آفریقا تاثیرگذار خواهد بود بگونه‌ای که می‌توان آن را سرآغازی برای چالش‌های جدید قدرت‌های بزرگ در قاره سیاه دانست که از یک سو امید توسعه این قاره را افزایش می‌دهد و از سوی دیگر زیاده خواهی‌های این کشورها می‌تواند تشدید‌کننده بحران در این منطقه باشد.